ചൈനയിലെ ജനസാന്ദ്രതയേറിയ നാൻചാങ് (Nanchang) നഗരത്തിൽ 137 ഏക്കറിൽ വ്യാപിച്ചുകിടക്കുന്ന ഒരു നഗര പാർക്കുണ്ട്. പക്ഷികളും തദ്ദേശീയമായ മരങ്ങളും അഗ്നിപർവ്വത ശിലകളും നിറഞ്ഞ ഇത് വെറുമൊരു വനമല്ല, മറിച്ച് ‘സ്പോഞ്ച് സിറ്റി’ (Sponge City) എന്നറിയപ്പെടുന്ന അത്യാധുനിക പ്രകൃതിദത്ത അടിസ്ഥാന സൗകര്യമാണ്. മാറുന്ന കാലാവസ്ഥയെ പ്രതിരോധിക്കാനും പ്രളയസാധ്യതകൾ കുറയ്ക്കാനും ലോകമെമ്പാടുമുള്ള ആർക്കിടെക്റ്റുകൾ ഇന്ന് ഇത്തരം ‘സ്പോഞ്ച്’ മാതൃകകളിലേക്ക് തിരിയുകയാണ്.
ഇന്ന് ലോകമെമ്പാടുമുള്ള നഗരങ്ങൾ കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനത്തിന്റെ കടുത്ത പ്രത്യാഘാതങ്ങൾ അനുഭവിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്. ഹൂസ്റ്റണിലെ പല പ്രദേശങ്ങളിലും വർദ്ധിച്ചുവരുന്ന ചൂടിനെ പ്രതിരോധിക്കാൻ ആവശ്യത്തിന് മരങ്ങളില്ലാത്തതും, മുംബൈ, സോൾ തുടങ്ങിയ തീരദേശ നഗരങ്ങളിൽ സമുദ്രനിരപ്പ് ഉയരുന്നതും വലിയ വെല്ലുവിളിയാകുന്നു. നഗരവൽക്കരണത്തിന്റെ ഭാഗമായി മണ്ണും സസ്യജാലങ്ങളും നീക്കം ചെയ്യപ്പെടുകയും പകരം കോൺക്രീറ്റ് പാതകൾ വരികയും ചെയ്തതോടെ മഴവെള്ളം ആഗിരണം ചെയ്യാനുള്ള ഭൂമിയുടെ ശേഷി നഷ്ടപ്പെട്ടത് പ്രളയത്തിന്റെ തീവ്രത വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നു.
നഗരങ്ങളിലെ ജൈവവൈവിധ്യം സംരക്ഷിക്കുക എന്നത് മനുഷ്യജീവൻ നിലനിർത്തുന്നതിന് അത്യന്താപേക്ഷിതമാണ്. ശുദ്ധജലം, ഭക്ഷണം, മരുന്ന് എന്നിവയ്ക്കായി നാം ആശ്രയിക്കുന്ന പ്രകൃതിദത്ത ആവാസവ്യവസ്ഥകളെ നഗരവൽക്കരണം തകിടം മറിക്കുന്നു. കാർബൺ ഡയോക്സൈഡ് വലിച്ചെടുക്കാൻ വനങ്ങളും വിളകൾ വളരാൻ സഹായിക്കുന്ന പ്രാണികൾക്കായി തദ്ദേശീയ സസ്യങ്ങളും ആവശ്യമാണ്. എന്നാൽ നഗരങ്ങളുടെ വികാസം പല ജീവിവർഗ്ഗങ്ങളുടെയും നാശത്തിന് കാരണമാകുന്നു, അതേസമയം നഗരങ്ങൾക്ക് തന്നെ ഈ ജീവിവർഗ്ഗങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കുന്നതിൽ നിർണ്ണായക പങ്ക് വഹിക്കാനും സാധിക്കും.
ഇത്തരത്തിൽ പ്രകൃതിയെ സംരക്ഷിക്കുന്നതോടൊപ്പം നഗരങ്ങളിലെ അധികജലം വലിച്ചെടുക്കാനുമാണ് ‘സ്പോഞ്ച് സിറ്റികൾ’ വിഭാവനം ചെയ്യുന്നത്. ഇതിന്റെ ഭാഗമായി 2015-ൽ ചൈന രാജ്യമൊട്ടാകെയുള്ള 30 നഗരങ്ങളിൽ ഒരു പൈലറ്റ് പ്രോഗ്രാം ആരംഭിച്ചു. നഗരങ്ങളിലെ ഡ്രെയിനേജ് സംവിധാനം മെച്ചപ്പെടുത്തുക, പ്രളയം തടയുക, ജൈവവൈവിധ്യം വർദ്ധിപ്പിക്കുക എന്നിവയായിരുന്നു ഈ പദ്ധതിയുടെ പ്രധാന ലക്ഷ്യങ്ങൾ. കോൺക്രീറ്റ് പൈപ്പുകളെയും ഡാമുകളെയും മാത്രം ആശ്രയിക്കുന്ന ‘ഗ്രേ ഇൻഫ്രാസ്ട്രക്ചറിന്’ (Grey infrastructure) പകരം തോട്ടങ്ങളും തദ്ദേശീയ മരങ്ങളും ഉപയോഗിച്ചുള്ള സ്വാഭാവിക പരിഹാരങ്ങളാണ് ഇവിടെ നടപ്പിലാക്കിയത്.
പൗരാണിക ചൈനീസ് ഡ്രെയിനേജ് സംവിധാനങ്ങളിൽ നിന്നാണ് സ്പോഞ്ച് സിറ്റികൾ എന്ന ആശയം രൂപപ്പെട്ടത്. പഴയകാലത്ത് ചൈനീസ് നഗരങ്ങൾ പ്രകൃതിയോട് ചേർന്ന് നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടതിനാൽ വെള്ളം കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നതിൽ അവ വളരെ കാര്യക്ഷമമായിരുന്നു. ചരിഞ്ഞ മേൽക്കൂരകളിൽ നിന്ന് മഴവെള്ളം താഴെയുള്ള സുഷിരങ്ങളുള്ള പാതകളിലേക്ക് (Permeable pavement) വീഴുന്ന രീതിയും, മഴവെള്ളം വലിച്ചെടുക്കാൻ പൂക്കളും മരങ്ങളും വെച്ചുപിടിപ്പിച്ച മതിലുകളും ഇതിന്റെ ഭാഗമായിരുന്നു. ഇന്ന് ഈ പ്രാചീന വിദ്യകൾ ആധുനിക സാങ്കേതിക വിദ്യയുമായി ചേർത്ത് ചൈനീസ് നഗരങ്ങളിൽ വീണ്ടും നടപ്പിലാക്കി വരുന്നു.
ചൈനയിലെ ക്വിയാൻ (Qian’an) എന്ന നഗരത്തിൽ പഴയ മലിനജല പൈപ്പുകൾക്ക് പകരം സസ്യങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ചുള്ള ശുദ്ധീകരണ സംവിധാനം നിലവിൽ വന്നു. ഷാങ്ഹായിൽ കോൺക്രീറ്റ് റോഡുകൾക്ക് പകരം വെള്ളം ആഗിരണം ചെയ്യുന്ന പെർമിയബിൾ പേവ്മെന്റുകൾ സ്ഥാപിച്ചു. അതുപോലെ വുഹാനിൽ (Wuhan) പ്രളയസാധ്യത കുറയ്ക്കുന്നതിനായി നഗരഹൃദയങ്ങളിൽ ധാരാളം പൂന്തോട്ടങ്ങൾ നിർമ്മിച്ചു. ഈ പദ്ധതികളെല്ലാം നഗരങ്ങളിൽ സസ്യജാലങ്ങൾ വർദ്ധിപ്പിക്കുകയും അധികജലം മണ്ണിലേക്ക് നേരിട്ട് ഇറങ്ങാൻ സഹായിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
നഗരങ്ങളിലെ വെള്ളപ്പൊക്കം തടയുന്നതോടൊപ്പം നൈസർഗികമായ ആവാസവ്യവസ്ഥകളെ വീണ്ടെടുക്കാനും സ്പോഞ്ച് സിറ്റികൾ സഹായിക്കുന്നുണ്ട്. തദ്ദേശീയമായ സസ്യങ്ങളും ജന്തുജാലങ്ങളും നഗരങ്ങളിൽ തിരികെ എത്തുന്നത് ആഗോള ജൈവവൈവിധ്യത്തിന് വലിയ കരുത്താണ് നൽകുന്നത്. എന്നാൽ, സ്പോഞ്ച് സിറ്റികൾ ഒരു പൂർണ്ണമായ പരിഹാരമാണെന്ന് പറയാനാവില്ലെന്ന് വിദഗ്ധർ മുന്നറിയിപ്പ് നൽകുന്നു. അതിശക്തമായ മഴയുണ്ടാകുമ്പോൾ ഒരു പരിധിവരെ മാത്രമേ ഈ സംവിധാനങ്ങൾക്ക് വെള്ളം വലിച്ചെടുക്കാൻ സാധിക്കൂ.
സ്പോഞ്ച് സിറ്റി മാതൃകകൾ പരാജയപ്പെട്ട സാഹചര്യങ്ങളും ചൈനയിലുണ്ടായിട്ടുണ്ട്. 2021-ൽ ഷെങ്ഷൗ (Zhengzhou) നഗരത്തിൽ റെക്കോർഡ് മഴ പെയ്തപ്പോൾ സ്പോഞ്ച് സിറ്റി സംവിധാനങ്ങൾ തകരുകയും 300-ലധികം ആളുകൾ പ്രളയത്തിൽ മരിക്കുകയും ചെയ്തു. കൂടാതെ, ഇത്തരം പദ്ധതികൾ നടപ്പിലാക്കുന്നതിൽ നിയമപരമായ വെല്ലുവിളികളും സാമ്പത്തിക പ്രശ്നങ്ങളും നിലനിൽക്കുന്നു. ഓരോ നഗരത്തിലെയും കാലാവസ്ഥയും ഭൂപ്രകൃതിയും വ്യത്യസ്തമായതിനാൽ ഒരിടത്ത് വിജയിച്ച മാതൃക മറ്റൊരിടത്ത് ഫലപ്രദമാകണമെന്നില്ല.
വിപുലമായ സ്പോഞ്ച് സിറ്റി പാർക്കുകൾ നിർമ്മിക്കാൻ വലിയ തുകയും സ്ഥലവും ആവശ്യമാണ്, ഇത് പല നഗരങ്ങൾക്കും വെല്ലുവിളിയാണ്. അതിനാൽ അമേരിക്കയിലെ ലോസ് ഏഞ്ചൽസ്, ബോസ്റ്റൺ തുടങ്ങിയ നഗരങ്ങൾ തങ്ങളുടെ നിലവിലുള്ള ഹരിത ഇടങ്ങൾ ഉപയോഗപ്പെടുത്തിയാണ് ഇത്തരം മാറ്റങ്ങൾ കൊണ്ടുവരുന്നത്. റോഡരുകിലും മീഡിയനുകളിലും സസ്യങ്ങൾ വെച്ചുപിടിപ്പിക്കുന്നത് പോലുള്ള ചെറിയ ചുവടുവെപ്പുകളിലൂടെ അവർ വലിയ മാറ്റങ്ങൾ ലക്ഷ്യമിടുന്നു. കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനത്തിൽ നിന്ന് നഗരങ്ങളെ പൂർണ്ണമായും രക്ഷിക്കാൻ ഒരു സിറ്റി ഡിസൈനും കഴിയില്ലെങ്കിലും, അതിജീവനത്തിന്റെ പാതയിൽ ഇവ വലിയ മാറ്റം ഉണ്ടാക്കുന്നു.
നഗരങ്ങളിൽ നാം ചെയ്യുന്ന ഓരോ ചെറിയ കാര്യവും പ്രകൃതിയെയും നമ്മുടെ ജീവിതത്തെയും ബാധിക്കുമെന്ന് തിരിച്ചറിയേണ്ടത് പ്രധാനമാണ്. ജൈവവൈവിധ്യം എവിടെയോ ദൂരെയുള്ള ഒന്നല്ല, അത് നമുക്ക് ചുറ്റുമുള്ളതാണ്. ആളുകൾക്ക് നഗരങ്ങളെ മാറ്റാൻ കഴിയുമെന്നും അവയെ മെച്ചപ്പെട്ടതും സുരക്ഷിതവുമാക്കാൻ സാധിക്കുമെന്നും സ്പോഞ്ച് സിറ്റികൾ എന്ന ആശയം നമ്മെ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. പ്രകൃതിയുമായി ഇണങ്ങി നഗരങ്ങളെ മാറ്റിയെടുക്കുക എന്നതാണ് വരുംകാലത്തെ അതിജീവനത്തിന് മുന്നിലുള്ള ഏക വഴി.
