ഫോണിൽ വരുന്ന ഒരു മെസ്സേജ് മാത്രം പരിശോധിക്കാനായി സ്ക്രീനിലേക്ക് നോക്കുകയും, മിനിറ്റുകൾക്കകം വീഡിയോകളും സോഷ്യൽ മീഡിയ പോസ്റ്റുകളും നോട്ടിഫിക്കേഷനുകളും ഒന്നൊന്നായി കണ്ട് മണിക്കൂറുകൾ ചെലവഴിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന അനുഭവം പലർക്കുമുണ്ട്. ചെയ്യേണ്ട മറ്റ് കാര്യങ്ങളെക്കുറിച്ച് ബോധ്യമുണ്ടെങ്കിലും ഫോൺ താഴെവെക്കാൻ കഴിയാതെ വരികയും, പിന്നീട് ലളിതമായ ഒരു കാര്യത്തിനായി ഇത്രയധികം സമയം നഷ്ടപ്പെട്ടല്ലോ എന്ന് ആലോചിക്കുകയും ചെയ്യുന്നത് സാധാരണമാണ്.
ദിനംപ്രതി ആവർത്തിക്കപ്പെടുന്ന ഈ സ്വഭാവരീതിയെയാണ് ശാസ്ത്ര ലോകം ‘ഡോപമൈൻ ലൂപ്പ്’ (Dopamine Loop) എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കുന്നത്. സോഷ്യൽ മീഡിയ ഉപയോഗം, ഗെയിമിംഗ്, ഓൺലൈൻ ഷോപ്പിംഗ് തുടങ്ങിയ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ ഒരു ക്യൂ (Cue – പ്രേരണ) പ്രവൃത്തിയെ ഉത്തേജിപ്പിക്കുകയും, ആ പ്രവൃത്തി ഒരു പ്രതിഫലം (Reward) നൽകുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ, തലച്ചോറ് ആ പ്രവൃത്തിയെ വീണ്ടും ആവർത്തിക്കാൻ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു. കാലക്രമേണ ഈ പ്രക്രിയ തികച്ചും സ്വാഭാവികവും തനിയെ സംഭവിക്കുന്നതുമായ ഒരു ശീലമായി മാറുന്നു.
തലച്ചോറിലെ രാസസന്ദേശവാഹകനായ ഡോപമൈൻ
നാഡീകോശങ്ങൾ തമ്മിൽ ആശയവിനിമയം നടത്താൻ സഹായിക്കുന്ന ഒരു ന്യൂറോട്രാൻസ്മിറ്ററാണ് (Neurotransmitter) ഡോപമൈൻ. പ്രചോദനം, പഠനം, ശ്രദ്ധ, ചലനം, സ്വഭാവ നിയന്ത്രണം എന്നിവയിൽ ഡോപമൈൻ പ്രധാന പങ്ക് വഹിക്കുന്നുണ്ട്. സന്തോഷം നൽകുന്ന ഒരു രാസവസ്തു എന്നതിലുപരി, നാം പ്രതീക്ഷിക്കുന്ന കാര്യവും യഥാർത്ഥത്തിൽ സംഭവിക്കുന്ന കാര്യവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം മനസ്സിലാക്കാൻ (Reward prediction error) തലച്ചോറിനെ സഹായിക്കുക എന്നതാണ് ഇതിന്റെ പ്രധാന ധർമ്മം.
പ്രതീക്ഷിച്ചതിലും മികച്ച അനുഭവങ്ങൾ ഉണ്ടാകുമ്പോൾ ഡോപമൈൻ കോശങ്ങളുടെ പ്രവർത്തനം താല്കാലികമായി വർദ്ധിക്കുകയും, പ്രതീക്ഷിച്ച പ്രതിഫലം ലഭിക്കാതെ വരുമ്പോൾ പ്രവർത്തനം കുറയുകയും ചെയ്യുന്നു. ഫോണിൽ ഒരു നോട്ടിഫിക്കേഷൻ വരുമ്പോൾ ആദ്യ ഘട്ടത്തിൽ അതൊരു ആകസ്മികമായ സന്തോഷമായി അനുഭവപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ ആവർത്തിച്ചുള്ള അനുഭവങ്ങളിലൂടെ, ആ ശബ്ദമോ വൈബ്രേഷനോ ഒരു പ്രതിഫലത്തിന്റെ സൂചനയായി മാറുകയും, മെസ്സേജ് വായിക്കുന്നതിന് മുൻപ് തന്നെ ഫോൺ പരിശോധിക്കാനുള്ള കഠിനമായ പ്രേരണ തലച്ചോറിൽ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു.
ഡോപമൈൻ ലൂപ്പിന്റെ നാല് പ്രധാന ഘട്ടങ്ങൾ
പ്രധാനമായും നാല് ഘട്ടങ്ങളിലൂടെയാണ് ഒരു ഡോപമൈൻ ലൂപ്പ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്: ക്യൂ (Cue), ക്രേവിംഗ് (Craving), റെസ്‌പോൺസ് (Response), റിവാർഡ് (Reward). ബോറടി, മാനസിക സമ്മർദ്ദം അല്ലെങ്കിൽ ഫോണിലെ നോട്ടിഫിക്കേഷൻ എന്നിവ ഒരു ‘ക്യൂ’ ആയി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. തുടർന്ന് എന്തെങ്കിലും രസകരമായ കാര്യം കാണാമെന്ന ആഗ്രഹം (‘ക്രേവിംഗ്’) ഉണ്ടാകുകയും, ആപ്പ് തുറന്ന് പോസ്റ്റുകൾ കാണുന്ന ‘റെസ്‌പോൺസ്’ സംഭവിച്ച്, ആശ്വാസമോ തമാശയോ നൽകുന്ന വിവരങ്ങൾ ‘റിവാർഡ്’ ആയി ലഭിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
ലഭിക്കുന്ന പ്രതിഫലം വളരെ വലുതായിരിക്കണം എന്ന് നിർബന്ധമില്ല; ഒരു ചെറിയ തമാശയോ ഉപയോഗപ്രദമായ വിവരമോ നൽകുന്ന ആശ്വാസം പോലും ഈ സ്വഭാവത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്താൻ പ്രാപ്തമാണ്. ബസ് കാത്തുനിൽക്കുമ്പോൾ അനുഭവപ്പെടുന്ന ബോറടി മാറ്റാൻ ഇൻസ്റ്റാഗ്രാം തുറക്കുന്ന ഒരാൾ, അടുത്ത തവണ ബോറടിക്കുമ്പോഴും യാന്ത്രികമായി ഫോണിലേക്ക് കൈനീട്ടുന്നു. പരിചയമുള്ള സാഹചര്യങ്ങളിൽ ആവർത്തിച്ചു ചെയ്യുന്ന കാര്യങ്ങൾ പിന്നീട് വലിയ ആലോചനകളൊന്നുമില്ലാതെ തന്നെ നടപ്പിലാകുന്നുവെന്ന് ഗവേഷണങ്ങൾ വ്യക്തമാക്കുന്നു.
പ്രവചനാതീതമായ പ്രതിഫലങ്ങളും ഡിജിറ്റൽ പ്ലാറ്റ്‌ഫോമുകളും
ഡിജിറ്റൽ പ്ലാറ്റ്‌ഫോമുകൾ ഉപേക്ഷിക്കാൻ കഴിയാത്തതിന്റെ പ്രധാന കാരണം അവ നൽകുന്ന പ്രതിഫലങ്ങളുടെ പ്രവചനാതീതത്വമാണ്. ഓരോ തവണ സ്ക്രോൾ ചെയ്യുമ്പോഴും ഒരു സാധാരണ പോസ്റ്റോ, ആവേശകരമായ വീഡിയോയോ, സുഹൃത്തിന്റെ സന്ദേശമോ ലഭിക്കാം. അടുത്ത പോസ്റ്റ് കൂടുതൽ രസകരമായിരിക്കാം എന്ന അനിശ്ചിതത്വമാണ് ആളുകളെ വീണ്ടും വീണ്ടും സ്ക്രീനിൽ പിടിച്ചിരുത്തുന്നത്. ശാസ്ത്രീയമായി ഇതിനെ ‘ഇന്റർമിറ്റന്റ് റീഇൻഫോഴ്‌സ്‌മെന്റ്’ (Intermittent Reinforcement) എന്ന് വിളിക്കുന്നു.
നോട്ടിഫിക്കേഷനുകൾ, ലൈക്കുകൾ, വ്യക്തിഗതമായ റെക്കമൻഡേഷനുകൾ, എൻഡ്‌ലെസ്സ് സ്‌ക്രോളിംഗ് (Endless scrolling) എന്നിവ ആളുകളെ ഇടതടവില്ലാതെ സ്ക്രീനിലേക്ക് ആകർഷിക്കുന്നു. നാലായിരത്തിലധികം ആളുകളുടെ പത്ത് ലക്ഷത്തിലധികം സോഷ്യൽ മീഡിയ പോസ്റ്റുകൾ വിശകലനം ചെയ്ത 2021-ലെ ഒരു പഠനം, ആളുകളുടെ ഓൺലൈൻ പോസ്റ്റിംഗ് രീതികൾ റിവാർഡ്-ലേണിംഗ് തത്വങ്ങളുമായി പൊരുത്തപ്പെടുന്നുണ്ടെന്ന് കണ്ടെത്തി.
ശീലങ്ങളിൽ നിന്ന് പ്രശ്നങ്ങളിലേക്ക്
ഡോപമൈൻ ലൂപ്പ് എപ്പോഴും ഹാനികരമല്ല; ഒരു സംഗീത ഉപകരണം പരിശീലിക്കാനും കായിക പരിശീലനം നടത്താനും ഇത് സഹായിക്കുന്നു. എന്നാൽ ദോഷകരമായ പ്രത്യാഘാതങ്ങൾ ഉണ്ടായിട്ടും ഒരു സ്വഭാവം നിയന്ത്രിക്കാൻ സാധിക്കാതെ തുടരുമ്പോഴാണ് അത് പ്രശ്നമായി മാറുന്നത്. ഉദാഹരണത്തിന്, പഠനത്തിനിടയിലെ ഇടവേളയിൽ ഒരു വീഡിയോ മാത്രം കാണാൻ ഉദ്ദേശിച്ച് ഫോണെടുക്കുന്ന വിദ്യാർത്ഥി ഒരു മണിക്കൂർ സ്ക്രോൾ ചെയ്യുന്നതും, ജോലിക്കിടയിൽ സന്ദേശങ്ങൾ ആവർത്തിച്ച് പരിശോധിക്കുന്നതും ഇതിന് ഉദാഹരണങ്ങളാണ്.
മാനസിക സമ്മർദ്ദം, ഒറ്റപ്പെടൽ, ബോറടി എന്നിവ അനുഭവപ്പെടുമ്പോൾ അതിൽ നിന്ന് താല്കാലിക ആശ്വാസം ലഭിക്കാൻ ആളുകൾ ഇത്തരം ഡിജിറ്റൽ മാധ്യമങ്ങളെ ആശ്രയിക്കുന്നു. എങ്കിലും ഫോൺ കൂടുതൽ സമയം ഉപയോഗിക്കുന്ന എല്ലാവരെയും അടിമകളായി മുദ്രകുത്താൻ സാധിക്കില്ല. കഠിനമായ ശീലങ്ങളും, പ്രശ്നകരമായ ഉപയോഗവും, മാനസികമായ അടിമത്തവും (Addiction) വ്യത്യസ്ത കാര്യങ്ങളാണ്; സ്ക്രീൻ സമയത്തേക്കാൾ ദിവസേനയുള്ള ജീവിതത്തെ ഇത് എങ്ങനെ ബാധിക്കുന്നു എന്നതാണ് പ്രധാനം.
ഡോപമൈൻ ലൂപ്പ് എങ്ങനെ മറികടക്കാം?
തലച്ചോറിലെ ഡോപമൈന്റെ അളവ് പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാക്കുകയല്ല ഇതിന്റെ ലക്ഷ്യം, മറിച്ച് അനാവശ്യ ശീലങ്ങളെ നിയന്ത്രിച്ച് ആരോഗ്യമുള്ള ശീലങ്ങൾ വളർത്തുകയാണ് വേണ്ടത്. അതിനായി ഓരോ തവണയും പ്രവൃത്തിക്ക് പ്രേരണയാകുന്ന ‘ക്യൂ’ (ബോറടി, സമ്മർദ്ദം, നോട്ടിഫിക്കേഷൻ) കൃത്യമായി തിരിച്ചറിയണം. കൂടാതെ നോട്ടിഫിക്കേഷനുകൾ ഓഫ് ചെയ്യുക, ആപ്പുകൾ ഹോം സ്ക്രീനിൽ നിന്ന് മാറ്റുക, പഠനസമയത്ത് ഫോൺ മാറ്റിവെക്കുക എന്നിവയിലൂടെ സ്വാഭാവികമായ അനാവശ്യ പ്രേരണകളെ തടയാം.
തുടർച്ചയായ ഉപയോഗം തടയാൻ മുൻകൂട്ടി സമയം നിശ്ചയിക്കുകയും, ഓട്ടോപ്ലേ (Autoplay) ഓപ്ഷനുകൾ ഒഴിവാക്കുകയും ചെയ്യുക. ബോറടി അനുഭവപ്പെടുമ്പോൾ ചെറിയ നടത്തം, വായന, വ്യായാമം തുടങ്ങിയ പുതിയ പ്രതികരണ രീതികൾ ശീലമാക്കാവുന്നതാണ്.
