കേരളത്തിലെ ഒരു തീയേറ്റർ വേദിയിൽ ‘മിസ’ എന്ന നാടകം അരങ്ങേറിയപ്പോൾ അത് ഇന്ത്യൻ ചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും കറുത്ത അധ്യായങ്ങളെയാണ് വീണ്ടും ജനമനസ്സുകളിലേക്ക് ആനയിച്ചത്. കോഴിക്കോട് ചിലങ്ക തിയേറ്റർ അവതരിപ്പിച്ച ‘1975 മിസ ദ ലാസ്റ്റ് ബ്രത്ത്’ എന്ന നാടകത്തെച്ചൊല്ലി സോഷ്യൽ മീഡിയയിൽ ചില ചർച്ചകളും വിവാദങ്ങളും ഉയർന്നപ്പോൾ, സാംസ്കാരിക കേരളം ഒന്നടങ്കം ഒരു പേര് വീണ്ടെടുക്കുകയായിരുന്നു; സ്നേഹലതാ റെഡ്ഡി. ആരായിരുന്നു അടിയന്തരാവസ്ഥയുടെ തടവറകളിൽ പീഡിപ്പിക്കപ്പെട്ട് ഒടുവിൽ സ്വന്തം ജീവൻ തന്നെ ബലിയർപ്പിക്കേണ്ടി വന്ന ഈ ധീരയായ സ്ത്രീ? ജനാധിപത്യം ഭീഷണി നേരിടുന്ന വർത്തമാനകാലത്ത് അവരുടെ ജീവിതവും സന്ധിയില്ലാത്ത പോരാട്ടങ്ങളും പുനർവായനയ്ക്ക് വിധേയമാക്കേണ്ടത് ചരിത്രത്തോട് നീതി പുലർത്താൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന ഓരോ പൗരന്റെയും കടമയാണ്.
അധികാരത്തിന്റെ ധാർഷ്ട്യത്തിനു മുന്നിൽ തലകുനിക്കാത്ത ആ വ്യക്തിത്വത്തിന്റെ വേരുകൾ കിടക്കുന്നത് 1932-ൽ ആന്ധ്രാപ്രദേശിലാണ്. ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണത്തോടും കൊളോണിയൽ ചിഹ്നങ്ങളോടും കടുത്ത വെറുപ്പ് വച്ചുപുലർത്തിയിരുന്ന ഒരു അമ്മയുടെ മകളായാണ് സ്നേഹലത ജനിച്ചത്. അമ്മയുടെ ഈ നിലപാടുകൾ കുട്ടിക്കാലം തൊട്ടേ അവളിലും ആഴത്തിൽ സ്വാധീനം ചെലുത്തിയിരുന്നു. കോളേജിൽ ചേർന്നപ്പോൾ കൊളോണിയൽ രീതികളെ പൂർണ്ണമായും ഉപേക്ഷിച്ച്, സ്വന്തം ഇന്ത്യൻ നാമത്തിലേക്ക് മടങ്ങിവരാനും പരമ്പരാഗത വസ്ത്രങ്ങളും നെറ്റിയിൽ വലിയൊരു പൊട്ടും ധരിക്കാനും അവർ മടിച്ചില്ല. പ്രശസ്ത നൃത്താധ്യാപകനായ ശ്രീ കിട്ടപ്പ പിള്ളയിൽ നിന്ന് ഭരതനാട്യം അഭ്യസിച്ച സ്നേഹലത, പിന്നീട് മികച്ചൊരു കലാകാരിയായി വളർന്നു.
കലയെയും ജീവിതത്തെയും സർഗ്ഗാത്മകമായി കൂട്ടിയിണക്കിയ സ്നേഹലത, കവിയും സംവിധായകനുമായ പട്ടാഭി രാമ റെഡ്ഡിയെയാണ് വിവാഹം കഴിച്ചത്. പ്രശസ്ത സോഷ്യലിസ്റ്റ് നേതാവായ ഡോ. റാം മനോഹർ ലോഹ്യയുടെ രാഷ്ട്രീയ ആശയങ്ങളിൽ ആകൃഷ്ടരായ ഈ ദമ്പതികൾ ചെന്നൈയിലെയും ബാംഗ്ലൂരിലെയും സാംസ്കാരിക രാഷ്ട്രീയ രംഗങ്ങളിലെ സജീവ സാന്നിധ്യമായിരുന്നു. ചെന്നൈയിലെ നാടകവേദിയുടെ മുഖച്ഛായ മാറ്റിയ ‘മദ്രാസ് പ്ലെയേഴ്സ്’ എന്ന പ്രശസ്ത അമച്വർ നാടക കൂട്ടായ്മ സ്ഥാപിക്കുന്നതിൽ സ്നേഹലത മുഖ്യ പങ്കുവഹിച്ചു. പിന്നീട് ബാംഗ്ലൂരിലേക്ക് മാറിയ അവർ, പാർശ്വവൽക്കരിക്കപ്പെട്ടവരുടെ അവകാശങ്ങൾക്കായി ശബ്ദമുയർത്തുകയും അശോക് മണ്ഡന്നയോടൊപ്പം ചേർന്ന് ‘അഭിനയ’ എന്ന നാടകസംഘത്തിലൂടെ സാമൂഹിക തിന്മകൾക്കെതിരെ കലയെ ആയുധമാക്കുകയും ചെയ്തു.
കന്നഡ സിനിമയിലെ സമാന്തര പ്രസ്ഥാനത്തിന് അടിത്തറയിട്ട ‘സംസ്കാര’ എന്ന ചിത്രത്തിലെ കേന്ദ്രകഥാപാത്രത്തിലൂടെയാണ് സ്നേഹലത ദേശീയതലത്തിൽ ശ്രദ്ധിക്കപ്പെടുന്നത്. പ്രശസ്ത എഴുത്തുകാരൻ യു.ആർ. അനന്തമൂർത്തിയുടെ വിഖ്യാത നോവലിനെ ആസ്പദമാക്കി നിർമ്മിച്ച ഈ ചിത്രത്തിൽ സവർണ്ണ ജാതി സമവാക്യങ്ങളെ വെല്ലുവിളിക്കുന്ന ഒരു വേശ്യയുടെ വേഷമാണ് അവർ ധീരമായി അവതരിപ്പിച്ചത്. യാഥാസ്ഥിതികത്വത്തെ നഗ്നമായി തുറന്നുകാട്ടിയ ചിത്രം സെൻസർ ബോർഡ് തടഞ്ഞുവെച്ചപ്പോൾ, അതിന്റെ നിരോധനം നീക്കാനായി സ്നേഹലതയും ഭർത്താവും കഠിനമായി പോരാടി. ഒടുവിൽ നിരോധനം നീങ്ങി പുറത്തിറങ്ങിയ ഈ സിനിമ 18-ാമത് ദേശീയ ചലച്ചിത്ര അവാർഡിൽ മികച്ച ഫീച്ചർ ഫിലിമിനുള്ള സ്വർണ്ണകമലം കരസ്ഥമാക്കി ചരിത്രത്തിൽ ഇടംപിടിച്ചു.
കല വെറും വിനോദമല്ല, മറിച്ച് അനീതിക്കെതിരെയുള്ള പ്രതിരോധമാണെന്ന് വിശ്വസിച്ച സ്നേഹലതയ്ക്ക് 1975-ലെ അടിയന്തരാവസ്ഥാ പ്രഖ്യാപനത്തോടെ നിശ്ശബ്ദയായിരിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. ഇന്ദിരാഗാന്ധിയുടെ സ്വേച്ഛാധിപത്യ ഭരണത്തിനെതിരെ അവർ തന്റെ ശക്തമായ ശബ്ദമുയർത്തി. പ്രശസ്ത ട്രേഡ് യൂണിയൻ നേതാവായ ജോർജ്ജ് ഫെർണാണ്ടസ് നയിച്ചിരുന്ന ഭൂഗർഭ പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ ഭാഗമായി അവർ മാറി. ഇന്ദിരാഗാന്ധി സർക്കാരിനെ അട്ടിമറിക്കാൻ അക്രമമാർഗ്ഗങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുന്നതിനെ ഫെർണാണ്ടസ് പിന്തുണച്ചപ്പോൾ, അഹിംസാത്മകമായ പാതയിൽ ഉറച്ചുനിന്നുകൊണ്ട് മാത്രമേ ജനാധിപത്യം വീണ്ടെടുക്കാൻ കഴിയൂ എന്ന് സ്നേഹലത വിശ്വസിച്ചു. ഭരണകൂടത്തിന്റെ കരിനിഴലിലായിരുന്നിട്ടും അവർ തന്റെ ധാർമ്മികമായ നിലപാടുകളിൽ ഉറച്ചുനിന്നു.
അഹിംസാത്മകമായ ഈ പ്രതിഷേധങ്ങളെപ്പോലും ഭയന്ന ഭരണകൂടം 1976 മേയ് 2-ന് സ്നേഹലതയെ അറസ്റ്റ് ചെയ്തു. ബറോഡ ഡൈനാമൈറ്റ് കേസിൽ പ്രതിയായ ജോർജ്ജ് ഫെർണാണ്ടസുമായുള്ള കേവലമായ സഔഹൃദത്തിന്റെ പേരിൽ മാത്രമാണ് അവരെ തടവിലാക്കിയത്. പൗരന്റെ അടിസ്ഥാന മൗലികാവകാശങ്ങളും നിയമപരിരക്ഷയും നിഷേധിക്കുന്ന ‘മിസ’ (Maintenance of Internal Security Act) എന്ന കരിനിയമമാണ് അവർക്കെതിരെ ചുമത്തിയത്. വിചാരണയോ വാറന്റോ ഇല്ലാതെ പൗരന്മാരെ അനിശ്ചിതകാലത്തേക്ക് ജയിലിലടയ്ക്കാൻ സർക്കാരിന് പരമാധികാരം നൽകുന്ന ജനാധിപത്യ വിരുദ്ധമായ ഈ നിയമം, പ്രതിപക്ഷ സ്വരങ്ങളെ പൂർണ്ണമായും നിശ്ശബ്ദമാക്കാനും ഇന്ത്യൻ ജനാധിപത്യത്തിൽ കറുത്ത കറ വീഴ്ത്താനുമാണ് ഉപയോഗിക്കപ്പെട്ടത്.
ബാംഗ്ലൂർ സെൻട്രൽ ജയിലിലെ ഇടുങ്ങിയ തടവറയിൽ എട്ടു മാസക്കാലത്തോളം വിചാരണ പോലുമില്ലാതെയാണ് സ്നേഹലതയെ അടച്ചിട്ടത്. ജയിലിൽ നേരിടേണ്ടി വന്ന ക്രൂരമായ പീഡനങ്ങളും അവഹേളനങ്ങളും വിട്ടുമാറാത്ത ആസ്ത്മ രോഗിയായിരുന്ന അവരുടെ ആരോഗ്യം പൂർണ്ണമായും നശിപ്പിച്ചു. തന്റെ ജയിൽ ഡയറിയിൽ അവർ കുറിച്ചതുപോലെ, ജയിലിൽ എത്തുന്ന സ്ത്രീകളെ മറ്റു തടവുകാരുടെയും ഉദ്യോഗസ്ഥരുടെയും മുന്നിൽ വെച്ച് വസ്ത്രങ്ങൾ അഴിച്ച് നഗ്നയാക്കി അപമാനിക്കുന്ന വികൃതമായ സമ്പ്രദായമാണ് അവിടെ നിലനിന്നിരുന്നത്. ആവശ്യത്തിന് വൈദ്യസഹായം പോലും നൽകാതെ ശ്വാസം മുട്ടി രണ്ട് തവണ അവർ ജയിലിൽ അബോധാവസ്ഥയിലായി. എന്നിട്ടും ജയിലധികൃതർ അവരെ ക്രൂരമായി അവഗണിക്കുകയാണുണ്ടായത്.
ക്രൂരമായ പീഡനങ്ങളുടെ നടുവിലും തന്റെ മാനവികതയും നിശ്ചയദാർഢ്ഡ്യവും കൈവിടാൻ സ്നേഹലത തയ്യാറായില്ല. തന്നെക്കാൾ പീഡനങ്ങൾ അനുഭവിച്ചിരുന്ന സഹവനിതാ തടവുകാർക്കായി അവർ ജയിലിനുള്ളിൽ പാട്ടുകളും കളികളും പഠിപ്പിക്കുകയും നാടകങ്ങൾ സംഘടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. അവരിലെ ഭയം തുടച്ചുമാറ്റി ആത്മവിശ്വാസം വളർത്താൻ സ്നേഹലത നിരന്തരം പരിശ്രമിച്ചു. ജയിലിൽ തടവുകാർക്ക് നൽകിയിരുന്ന മോശം ഭക്ഷണം മെച്ചപ്പെടുത്തുന്നതിനും, അവർക്ക് നേരെയുള്ള ക്രൂരമായ മർദ്ദനങ്ങൾ അവസാനിപ്പിക്കുന്നതിനുമായി സ്വന്തം ആരോഗ്യം അവഗണിച്ച് അവർ നിരാഹാര സമരം അനുഷ്ഠിച്ചു. തടവുകാരുടെ അവകാശങ്ങൾക്കായി പോരാടി.
കഠിനമായ ശാരീരിക പീഡനങ്ങളെത്തുടർന്ന് ആരോഗ്യം അതിവേഗം ക്ഷയിച്ച് മരണത്തിന്റെ വക്കിലെത്തിയ സ്നേഹലതയെ 1977 ജനുവരി 15-ന് അധികൃതർ ഒടുവിൽ പരോളിൽ വിട്ടയച്ചു. എന്നാൽ തടവറ നൽകിയ ആഴത്തിലുള്ള മുറിവുകൾക്ക് ആ ശരീരത്തെ ഇനി രക്ഷിക്കാൻ കഴിയുമായിരുന്നില്ല. പരോളിലിറങ്ങി വെറും അഞ്ച് ദിവസങ്ങൾക്ക് ശേഷം, ജനുവരി 20-ന്, കടുത്ത ആസ്ത്മയും ശ്വാസകോശത്തിലെ അണുബാധയും മൂലം തന്റെ നാൽപ്പത്തിയഞ്ചാം വയസ്സിൽ ആ ജ്വാല അണഞ്ഞു. സ്വന്തം വിയോജിപ്പിനും പൗരസ്വാതന്ത്ര്യത്തിനുമായി സ്വന്തം ജീവൻ തന്നെ അവർക്ക് വിലയായി നൽകേണ്ടി വന്നു. അന്യായത്തോടും അസത്യത്തോടും വിട്ടുവീഴ്ച ചെയ്യാത്ത ആ ജീവിതം അങ്ങനെ ഇന്ത്യൻ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ രക്തസാക്ഷിത്വമായി മാറി.
അടിയന്തരാവസ്ഥയുടെ അൻപതാം വാർഷികത്തിലേക്ക് രാജ്യം അടുക്കുമ്പോഴും സ്നേഹലതയുടെ ജീവിതം നാം മറക്കരുത്. അവരുടെ ജയിൽ ഡയറികൾ പ്രശസ്ത എഴുത്തുകാരൻ യു.ആർ. അനന്തമൂർത്തിയുടെ ആവശ്യപ്രകാരം കെ.പി. ശങ്കരൻ മലയാളത്തിലേക്ക് വിവർത്തനം ചെയ്ത് പ്രസിദ്ധീകരിച്ചിട്ടുണ്ട്. പൗരാവകാശ ധ്വംസനങ്ങളും യു.എ.പി.എ പോലുള്ള കരിനിയമങ്ങളും ജനാധിപത്യത്തിന് വീണ്ടും ഭീഷണിയാകുന്ന ഇന്നത്തെ കാലത്ത്, സ്നേഹലതയുടെ ജീവിതം വർത്തമാനകാലത്തോട് നിരന്തരം ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിക്കുന്നു. സ്വന്തം ജീവിതവും മരണവും കൊണ്ട് ഫാസിസത്തോട് വിട്ടുവീഴ്ചയില്ലാതെ പോരാടിയ സ്നേഹലത റെഡ്ഡിയുടെ ഓർമ്മകൾ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ കാവലാളായി ജനമനസ്സുകളിൽ എന്നും തിളങ്ങിനിൽക്കും.
