ഏഷ്യയുടെ ‘വാട്ടർ ടവറുകൾ’ എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന ഹിമാലയം ഭൂഖണ്ഡത്തിലെ പ്രധാന നദികൾക്ക് ജീവൻ പകരുന്ന സ്രോതസ്സാണ്. എന്നാൽ, മഞ്ഞുപാളികൾ ഉരുകി ചുരുങ്ങുകയും, ക്രമം തെറ്റിയ മഴയും കഠിനമായ കാലാവസ്ഥാവ്യതിയാനങ്ങളും റോഡുകൾ, ജലവൈദ്യുത പദ്ധതികൾ, തുരങ്കങ്ങൾ, ജനവാസ മേഖലകൾ എന്നിവയ്ക്ക് വലിയ ഭീഷണിയുയർത്തുന്ന തരത്തിൽ ഹിമാലയം വേഗത്തിലുള്ള മാറ്റങ്ങൾക്ക് വിധേയമായിക്കൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്. അപകടസാധ്യതാ വിലയിരുത്തലുകൾ കണക്കാക്കുന്നതിനേക്കാൾ വേഗത്തിലാണ് ഈ പർവ്വതനിരകളുടെ സ്വഭാവം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നത്. ‘ഇന്റർനാഷണൽ സെന്റർ ഫോർ ഇന്റഗ്രേറ്റഡ് മൗണ്ടൻ ഡെവലപ്‌മെന്റ്’ (ICIMOD) കണക്കുകൾ പ്രകാരം 2000 മുതൽ ഹിന്ദുക്കുഷ് ഹിമാലയൻ മേഖലയിലെ മഞ്ഞുപാളികൾ ഉരുകുന്നതിന്റെ നിരക്ക് ഇരട്ടിയായി വർദ്ധിച്ചിട്ടുണ്ട്. 1990-നും 2020-നും ഇടയിൽ ഈ മേഖലയിലെ മഞ്ഞുപാളികളുടെ വിസ്തൃതിയിൽ 12 ശതമാനവും, ഹിമശേഖരത്തിൽ 9 ശതമാനവും കുറവുണ്ടായിട്ടുണ്ട്.
ഹ്രസ്വകാലയളവിൽ മഞ്ഞുരുകുന്നത് ചില നദികളിലെ വെള്ളത്തിന്റെ അളവ് വർദ്ധിപ്പിക്കുമെങ്കിലും, ദീർഘകാലാടിസ്ഥാനത്തിൽ ഇത് സ്വാഭാവിക ജലസംഭരണ ശേഷിയെ കുറയ്ക്കുന്നു. അതേസമയം താപനില ഉയരുന്നതും മഴയുടെ രീതി മാറുന്നതും തീവ്രമായ മഴ, പ്രളയം, ഉരുൾപൊട്ടൽ എന്നിവയ്ക്കുള്ള സാധ്യത വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നു. 2026-ലെ ഹിമാലയൻ മൺസൂൺ പ്രവചനത്തിൽ, സാധാരണയേക്കാൾ കുറഞ്ഞ മഴ ലഭിക്കുന്ന കാലയളവിൽ പോലും നീണ്ട വരണ്ട ദിവസങ്ങൾക്ക് ശേഷം പെട്ടെന്നുണ്ടാകുന്ന ശക്തമായ മഴ വലിയ അപകടങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാമെന്ന് മുന്നറിയിപ്പ് നൽകുന്നു. മഞ്ഞുമലകൾ പിന്നോട്ട് നീങ്ങുമ്പോൾ ഐസ്, പാറകൾ, അവശിഷ്ടങ്ങൾ എന്നിവയാൽ രൂപപ്പെടുന്ന സ്വാഭാവിക തടസ്സങ്ങളിൽ വെള്ളം കെട്ടിക്കിടന്ന് രൂപപ്പെടുന്ന തടാകങ്ങൾ പെട്ടെന്ന് തകരുന്നതിനെയാണ് ‘ഗ്ലേഷ്യൽ തടാക വിസ്ഫോടനം’ എന്ന് വിളിക്കുന്നത്. ഉരുൾപൊട്ടൽ, മഞ്ഞുവീഴ്ച, ഐസ് ഇടിയൽ, അമിതമായ മഴ എന്നിവയാണ് ഇത്തരം തടസ്സങ്ങൾ പെട്ടെന്ന് തകരുന്നതിന് കാരണമാകുന്നത്.
ജി.എൽ.ഓ.എഫ് സംഭവങ്ങൾ നദീതടങ്ങളെ അരിച്ചെടുക്കുകയും പാലങ്ങളും റോഡുകളും തകർക്കുകയും ജനവാസ കേന്ദ്രങ്ങൾക്കും ജലവൈദ്യുത പദ്ധതികൾക്കും വലിയ നാശനഷ്ടമുണ്ടാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. 2023 ഒക്ടോബറിൽ സിക്കിമിലെ സൗത്ത് ലോനാക് തടാകത്തിലുണ്ടായ ദുരന്തം ടീസ്റ്റ-III (Teesta-III) ജലവൈദ്യുത ഡാം തകരുന്നതിനും താഴത്തെ പ്രദേശങ്ങളിൽ വൻ നാശനഷ്ടങ്ങൾക്കും കാരണമായി. ഇതിനെ തുടർന്ന് ജി.എൽ.ഓ.എഫ് സാധ്യതയുള്ള അണക്കെട്ടുകളുടെ സുരക്ഷാ മാനദണ്ഡങ്ങൾ ശക്തിപ്പെടുത്താൻ ഇന്ത്യ അടിയന്തര നടപടികൾ സ്വീകരിച്ചു. ഇതിന്റെ ഭാഗമായി സെൻട്രൽ വാട്ടർ കമ്മീഷൻ നിലവിലുള്ളതും നിർമ്മാണത്തിലിരിക്കുന്നതുമായ അണക്കെട്ടുകളുടെ ഡിസൈൻ ഫ്ലഡുകൾ പുനഃപരിശോധിക്കാനും പുതിയ അണക്കെട്ടുകൾക്ക് ജി.എൽ.ഓ.എഫ് പഠനങ്ങൾ നിർബന്ധമാക്കാനും തീരുമാനിച്ചു.
എല്ലാ അണക്കെട്ടുകളും തുരങ്കങ്ങളും ഹിമാലയൻ ദുരന്തങ്ങൾക്ക് കാരണമാകുന്നുവെന്ന് പറയാനാകില്ലെങ്കിലും, ഇവ ഉണ്ടാക്കുന്ന സഞ്ചിത അപകടസാധ്യതകൾ (cumulative risk) വൻ ഭീഷണിയാണ്. വലിയ ജലവൈദ്യുത പദ്ധതികൾക്കായി നടത്തുന്ന തുരങ്ക നിർമ്മാണം, സ്ഫോടനങ്ങൾ, ഖനനം, റോഡുകൾ, നദീതടങ്ങളിലെ മാറ്റങ്ങൾ എന്നിവ പ്രകൃതിദത്ത അപകടങ്ങളുമായി ഇടപഴകുമ്പോൾ ദുരന്തസാധ്യത വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നു. ഓരോ പദ്ധതിയും ഒറ്റപ്പെട്ട രീതിയിൽ വിലയിരുത്തുന്നതിന് പകരം ഒരു നദീതടത്തിലെ എല്ലാ പദ്ധതികളുടെയും സംയോജിത ആഘാതം മനസ്സിലാക്കേണ്ടതുണ്ട്. ചരിത്രപരമായ മഴയുടെയോ നദികളുടെയോ വിവരങ്ങൾ വച്ച് രൂപകൽപ്പന ചെയ്ത തുരങ്കങ്ങൾ മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന കടുത്ത കാലാവസ്ഥയിൽ വലിയ എഞ്ചിനീയറിംഗ് വെല്ലുവിളികൾ ഉയർത്തുന്നു.
ദുരന്തങ്ങൾ ഉണ്ടായതിന് ശേഷമുള്ള പ്രതികരണങ്ങളിൽ നിന്ന് ദുരന്ത പ്രതിരോധ നടപടികളിലേക്ക് മുൻഗണന മാറ്റേണ്ടതുണ്ടെന്ന് വ്യക്തമാണ്. ഇന്ത്യ നിലവിൽ നൂറുകണക്കിന് ഭീഷണിയുയർത്തുന്ന ഗ്ലേഷ്യൽ തടാകങ്ങൾ നിരീക്ഷിച്ചു വരികയാണ്. ജൂൺ മുതൽ ഒക്ടോബർ വരെയുള്ള മാസങ്ങളിൽ ഹിമാലയൻ മേഖലയിലെ 902 ഗ്ലേഷ്യൽ തടാകങ്ങളെയും ജലാശയങ്ങളെയും സെൻട്രൽ വാട്ടർ കമ്മീഷൻ നിരീക്ഷിക്കുന്നുണ്ട്. എന്നാൽ നിരീക്ഷണം കൊണ്ടുമാത്രം കാര്യമില്ലെന്നും, മുൻകൂട്ടി മുന്നറിയിപ്പ് നൽകുന്ന സംവിധാനങ്ങൾ താഴെയുള്ള ഗ്രാമങ്ങളിലേക്ക് വേഗത്തിൽ എത്തിക്കുകയും ഒഴിപ്പിക്കൽ പാതകൾ ഉറപ്പാക്കുകയും വേണം.
ഹിമാലയൻ വികസന പദ്ധതികൾക്ക് അപകടസാധ്യത മുൻകൂട്ടി കണ്ടുകൊണ്ടുള്ള ആസൂത്രണം (risk-informed planning) അത്യന്താപേക്ഷിതമാണ്. പരിസ്ഥിതി ആഘാത പഠനങ്ങൾ, ഭൂഗർഭ പരിശോധനകൾ, ദുരന്ത നിവാരണ വിലയിരുത്തലുകൾ എന്നിവ വെവ്വേറെ കാണാതെ സംയോജിപ്പിച്ച് നടപ്പിലാക്കണം. ചൂടുപിടിക്കുന്ന കാലാവസ്ഥയിൽ ഒരു ഡാമോ തുരങ്കമോ മാത്രമായിരിക്കില്ല, മറിച്ച് ഇവയെല്ലാം ഒരുമിച്ച് സൃഷ്ടിക്കുന്ന പ്രത്യാഘാതങ്ങളാണ് യഥാർത്ഥ അപകടം. പ്രകൃതിയുടെ താങ്ങാനുള്ള ശേഷി കണക്കിലെടുക്കാതെ പദ്ധതികൾ നടപ്പിലാക്കിയാൽ അതിന്റെ ഭവിഷ്യത്ത് താഴെയുള്ള സമൂഹങ്ങളും പരിസ്ഥിതിയുമായിരിക്കും അനുഭവിക്കേണ്ടിവരുന്നത്.
