2018 ഒക്ടോബർ 11-ന് ഉത്തരാഖണ്ഡിലെ ഋഷികേശ് എയിംസ് ആശുപത്രിയിൽ വെച്ച് ഇന്ത്യയുടെ ഹൃദയം നൊന്ത ഒരു വേർപാടുണ്ടായി. ഗംഗാ നദിയുടെ സംരക്ഷണത്തിനായി 111 ദിവസത്തോളം നീണ്ടുനിന്ന നിരാഹാര സമരത്തിനൊടുവിൽ 86-കാരനായ പ്രൊഫസർ ജി.ഡി. അഗർവാൾ വിടവാങ്ങി. ഗംഗയുടെ അവിരാമമായ ഒഴുക്കിനും നൈർമ്മല്യത്തിനും വേണ്ടി അദ്ദേഹം നടത്തിയ പോരാട്ടം കേവലം ഒരു സമരമായിരുന്നില്ല, മറിച്ച് ഒരു പരിസ്ഥിതി ശാസ്ത്രജ്ഞന്റെ ധീരമായ ബലിദാനമായിരുന്നു. “ഞാൻ പരാജയപ്പെട്ടു, പക്ഷേ നിങ്ങൾക്ക് ഈ പോരാട്ടം തുടരാം” എന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ അവസാന വാക്കുകൾ ഇന്നും ഇന്ത്യയിലെ പരിസ്ഥിതി പ്രവർത്തകർക്കിടയിൽ ഒരു മന്ത്രമായി മുഴങ്ങുന്നു. നദിയെ തന്റെ ആത്മാവായി കരുതിയ ആ പോരാളിയുടെ മരണം പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണ ചരിത്രത്തിലെ മായ്ക്കാനാവാത്ത അധ്യായമാണ്. സോനം വാങ്ചുക്കിനെ നീതിക്കുവേണ്ടിയുള്ള പോരാട്ടം ചർച്ച ചെയ്യപ്പെടുമ്പോൾ ജി.ഡി. അഗർവാളിന്റെ ജീവിതവും വീണ്ടും ചർച്ചയാകുകയാണ്.
ഈ പോരാട്ടത്തിലേക്ക് എത്തുന്നതിന് മുൻപ് ജി.ഡി. അഗർവാൾ ഇന്ത്യയിലെ ഏറ്റവും മികച്ച പരിസ്ഥിതി ശാസ്ത്രജ്ഞരിൽ ഒരാളായിരുന്നു. 1932-ൽ ഉത്തർപ്രദേശിലെ മുസഫർനഗറിൽ ഒരു കർഷക കുടുംബത്തിൽ ജനിച്ച അദ്ദേഹം ഐ.ഐ.ടി റൂർക്കിയിൽ നിന്ന് സിവിൽ എഞ്ചിനീയറിംഗിൽ ബിരുദം നേടി. തുടർന്ന് അമേരിക്കയിലെ പ്രശസ്തമായ ബർക്ക്ലി സർവകലാശാലയിൽ നിന്ന് പരിസ്ഥിതി എഞ്ചിനീയറിംഗിൽ രണ്ട് വർഷം കൊണ്ട് പിഎച്ച്.ഡി കരസ്ഥമാക്കി റെക്കോർഡ് സൃഷ്ടിച്ചു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ അക്കാദമിക് ജീവിതം അസാധാരണമായ പ്രതിഭയാൽ സമ്പന്നമായിരുന്നു. ശാസ്ത്രീയമായ അടിത്തറയുള്ള പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണം എന്ന ആശയത്തിന് ഇന്ത്യയിൽ തുടക്കം കുറിച്ചവരിൽ പ്രധാനിയായിരുന്നു അദ്ദേഹം. ഈ വിജ്ഞാനം പിൽക്കാലത്ത് ഗംഗയുടെ നിലനിൽപ്പിനായുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രധാന ആയുധമായി മാറി.
തന്റെ അറിവ് രാഷ്ട്ര സേവനത്തിനായി വിനിയോഗിച്ച അഗർവാൾ, ഇന്ത്യയിലെ കേന്ദ്ര മലിനീകരണ നിയന്ത്രണ ബോർഡിന്റെ ആദ്യത്തെ മെമ്പർ സെക്രട്ടറിയായി സേവനമനുഷ്ഠിച്ചു. ഈ പദവിയിലിരിക്കെ ഇന്ത്യയിലെ ആദ്യത്തെ ജലമലിനീകരണ നിയന്ത്രണ മാനദണ്ഡങ്ങൾ രൂപീകരിക്കുന്നതിൽ അദ്ദേഹം നിർണ്ണായക പങ്കുവഹിച്ചു. അതിനുശേഷം ഐ.ഐ.ടി കാൺപൂരിലെ സിവിൽ ആൻഡ് എൻവയോൺമെന്റൽ എഞ്ചിനീയറിംഗ് വിഭാഗം മേധാവിയായി 17 വർഷം അദ്ദേഹം പ്രവർത്തിച്ചു. മലിനീകരണ നിയന്ത്രണ രംഗത്തെ നിരവധി പ്രമുഖ വ്യക്തികളുടെ ഗുരുവായിരുന്നു അദ്ദേഹം. ശാസ്ത്രീയമായ തെളിവുകളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ മാത്രമേ ഏതൊരു പദ്ധതിയെയും വിലയിരുത്താവൂ എന്ന് അദ്ദേഹം ഉറച്ചു വിശ്വസിച്ചു. പരിസ്ഥിതി ആഘാത പഠനങ്ങളിൽ (EIA) ഇന്ത്യയിലെ ഏറ്റവും വലിയ വിദഗ്ദ്ധനായി അദ്ദേഹം അംഗീകരിക്കപ്പെട്ടു.
ഔദ്യോഗിക ജീവിതത്തിൽ നിന്ന് വിരമിച്ച ശേഷം അഗർവാളിന്റെ ജീവിതം തികച്ചും ആത്മീയവും ലളിതവുമായ ഒരു ദിശയിലേക്ക് മാറി. 2011-ൽ അദ്ദേഹം സന്യാസം സ്വീകരിക്കുകയും സ്വാമി ജ്ഞാൻ സ്വരൂപ് സാനന്ദ് എന്ന പേര് സ്വീകരിക്കുകയും ചെയ്തു. ചിത്രകൂടിലെ ഒരു ചെറിയ രണ്ടു മുറി കുടിലിലായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ പിൽക്കാല ജീവിതം. സ്വന്തം വസ്ത്രങ്ങൾ അലക്കിയും തറ തൂത്തുവാരിയും ഖാദി ധരിച്ചും ഒരു സന്യാസിയുടെ ജീവിതം നയിക്കുമ്പോഴും അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സ് ഗംഗയുടെ ദുരവസ്ഥയിലായിരുന്നു. ഗംഗയെ ഒരു സാധാരണ നദിയായല്ല, മറിച്ച് ഹിന്ദു വിശ്വാസത്തിന്റെ ജീവവായുവായി അദ്ദേഹം കണ്ടു. ശാസ്ത്രവും വിശ്വാസവും സമന്വയിപ്പിച്ചുകൊണ്ടുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ പുതിയ ജീവിതശൈലി ഗംഗാ സംരക്ഷണത്തിനായി ഒരു വലിയ ജനകീയ മുന്നേറ്റത്തിന് വഴിയൊരുക്കി.
ഗംഗയുടെ സ്വയം ശുദ്ധീകരണ ശേഷിയെക്കുറിച്ച് ശാസ്ത്രീയമായ പഠനങ്ങൾ നടത്തിയ വ്യക്തിയായിരുന്നു അദ്ദേഹം. ഗംഗയിലെ സെഡിമെന്റുകളും ബാക്ടീരിയോഫേജുകളും നദിയെ ശുദ്ധമായി നിലനിർത്തുന്ന പ്രക്രിയ അദ്ദേഹം വിശദീകരിച്ചു. എന്നാൽ അണക്കെട്ടുകളും മണൽ ഖനനവും ഈ പ്രക്രിയയെ തടസ്സപ്പെടുത്തുന്നുവെന്ന് അദ്ദേഹം കണ്ടെത്തി. നദിയുടെ സ്വഭാവികമായ ഒഴുക്ക് നിലനിർത്തുന്നതിലൂടെ മാത്രമേ ഗംഗയെ രക്ഷിക്കാൻ കഴിയൂ എന്ന് അദ്ദേഹം വാദിച്ചു. നദിയെ വെറുമൊരു വെള്ളം ഒഴുകുന്ന ചാലായി കാണുന്ന സർക്കാർ നയങ്ങളെ അദ്ദേഹം കടുത്ത ഭാഷയിൽ വിമർശിച്ചു. ഗംഗയെ ഒരു ജീവനുള്ള അസ്തിത്വമായി (Living Entity) കാണണമെന്നതായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനപരമായ നിലപാട്. ഈ കാഴ്ചപ്പാടാണ് അദ്ദേഹത്തെ ഭരണകൂടത്തിനെതിരായ പോരാട്ടത്തിന് പ്രേരിപ്പിച്ചത്.
2008 മുതൽ ഗംഗാ സംരക്ഷണത്തിനായി അദ്ദേഹം നിരവധി തവണ നിരാഹാര സമരങ്ങൾ അനുഷ്ഠിച്ചിട്ടുണ്ട്. 2008-ൽ ഉത്തരകാശിയിൽ നടത്തിയ സമരം ഭഗീരഥി നദിയിലെ ജലവൈദ്യുത പദ്ധതികൾ താൽക്കാലികമായി നിർത്തിവെക്കാൻ സർക്കാരിനെ നിർബന്ധിതമാക്കി. 2009-ലെ സമരത്തെത്തുടർന്ന് ലോഹാരിനാഗ് പാല അണക്കെട്ട് നിർമ്മാണം സർക്കാർ റദ്ദാക്കി. ഈ വിജയങ്ങൾ ഗംഗാ സംരക്ഷണ ചരിത്രത്തിലെ വലിയ നാഴികക്കല്ലുകളായിരുന്നു. കൂടാതെ ഗംഗയെ ദേശീയ നദിയായി പ്രഖ്യാപിക്കാനും നാഷണൽ ഗംഗാ റിവർ ബേസിൻ അതോറിറ്റി (NGRBA) രൂപീകരിക്കാനും അദ്ദേഹത്തിന്റെ സമരങ്ങൾ കാരണമായി. എന്നാൽ സർക്കാർ നൽകിയ വാഗ്ദാനങ്ങൾ വെറും കടലാസിലൊതുങ്ങുന്നു എന്ന് കണ്ടപ്പോൾ അദ്ദേഹം വീണ്ടും സമരമുഖത്തേക്ക് ഇറങ്ങി.
2012-ൽ ഗംഗാ അതോറിറ്റി ഒരു പ്രഹസനമാണെന്ന് ആരോപിച്ച് അദ്ദേഹം അതിൽ നിന്ന് രാജിവെച്ചു. നമാമി ഗംഗേ പദ്ധതി പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെട്ടുവെങ്കിലും ഗംഗയുടെ അവസ്ഥ കൂടുതൽ മോശമാവുകയാണെന്ന് അദ്ദേഹം നിരീക്ഷിച്ചു. കോടിക്കണക്കിന് രൂപ ചിലവഴിച്ചിട്ടും വാരണാസി ഉൾപ്പെടെയുള്ള സ്ഥലങ്ങളിൽ ഗംഗയിലെ മലിനീകരണം വർദ്ധിക്കുകയായിരുന്നു. മാലിന്യ പ്ലാന്റുകൾ നിർമ്മിക്കുന്നതിലല്ല, മറിച്ച് നദിയുടെ സ്വാഭാവികമായ ഒഴുക്ക് തിരികെ കൊണ്ടുവരുന്നതിലാണ് കാര്യമെന്ന് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു. ഭരണകൂടത്തിന്റെ ബ്യൂറോക്രാറ്റിക് സമീപനത്തോടുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രതിഷേധം ആഗോള ശ്രദ്ധ പിടിച്ചുപറ്റി. തന്റെ ജീവിതം ഗംഗയ്ക്കായി ബലിയർപ്പിക്കാൻ അദ്ദേഹം തീരുമാനിക്കുന്നത് ഇത്തരമൊരു സാഹചര്യത്തിലാണ്. അത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ അവസാനത്തെ പോരാട്ടത്തിന്റെ തുടക്കമായിരുന്നു.
2018 ജൂൺ 22-ന് ഹരിദ്വാറിലെ മാതൃ സദൻ ആശ്രമത്തിൽ വെച്ച് അദ്ദേഹം തന്റെ അവസാനത്തെ നിരാഹാര സമരം ആരംഭിച്ചു. പ്രധാനമന്ത്രി നരേന്ദ്ര മോദിക്ക് അദ്ദേഹം അയച്ച മൂന്ന് കത്തുകൾക്കും മറുപടി ലഭിച്ചില്ല. ഗംഗാ സംരക്ഷണ നിയമം പാസാക്കുക, പുതിയ അണക്കെട്ടുകൾ അനുവദിക്കാതിരിക്കുക, മണൽ ഖനനം നിരോധിക്കുക എന്നിവയായിരുന്നു പ്രധാന ആവശ്യങ്ങൾ. സർക്കാരിന്റെ ഭാഗത്തുനിന്ന് നിസ്സാരമായ ചില വാഗ്ദാനങ്ങൾ ലഭിച്ചെങ്കിലും കൃത്യമായ നിയമ നിർമ്മാണമില്ലാതെ സമരം അവസാനിപ്പിക്കില്ലെന്ന് അദ്ദേഹം പ്രഖ്യാപിച്ചു. ഓരോ ദിവസവും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആരോഗ്യം ക്ഷയിച്ചു വരികയായിരുന്നു. ഗംഗയെ സംരക്ഷിക്കാൻ ഭാവി തലമുറ ഉത്തരവാദിത്തം ഏറ്റെടുക്കണമെന്നായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ അവസാന സന്ദേശം. നീണ്ട 111 ദിവസങ്ങൾ അദ്ദേഹം ഗംഗയ്ക്കായി അന്നം ഉപേക്ഷിച്ചു.
സമരത്തിന്റെ 109-ാം ദിവസം ഒക്ടോബർ 9-ന് അദ്ദേഹം ജലം പോലും ഉപേക്ഷിക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. ഇതോടെ ഉത്തരാഖണ്ഡ് സർക്കാർ അദ്ദേഹത്തെ ബലപ്രയോഗത്തിലൂടെ ആശ്രമത്തിൽ നിന്ന് നീക്കം ചെയ്യുകയും ഋഷികേശ് എയിംസിൽ പ്രവേശിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. തന്നെ മാറ്റാനുള്ള പോലീസ് ശ്രമത്തെ അദ്ദേഹം ശക്തമായി എതിർത്തുവെങ്കിലും ആ ബലഹീനമായ ശരീരത്തിന് അതിന് കഴിഞ്ഞില്ല. ആശുപത്രിയിൽ വെച്ച് നടത്തിയ പരിശോധനകളിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശരീരത്തിൽ പൊട്ടാസ്യം കുറവാണെന്നും നിർജ്ജലീകരണം ഉണ്ടെന്നും കണ്ടെത്തി. തന്നെ ഡൽഹിയിലേക്ക് മാറ്റാനുള്ള നീക്കത്തെ അദ്ദേഹം ഭീതിയോടെയാണ് കണ്ടത്. തന്റെ മരണം ഗംഗയുടെ തീരത്തുതന്നെയാകണമെന്ന് അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നു. ഒടുവിൽ ആ ശാസ്ത്രജ്ഞന്റെ ജീവൻ ഗംഗയുടെ സ്മരണകളിൽ അലിഞ്ഞുപോയി.
ഒക്ടോബർ 11 ഉച്ചയ്ക്ക് 2 മണിയോടെ ഹൃദയാഘാതത്തെ തുടർന്നാണ് അദ്ദേഹം അന്തരിച്ചത്. മരണ സമയത്ത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പൊട്ടാസ്യം നില വളരെ താഴെയായിരുന്നു. ആശുപത്രി അധികൃതർ പരമാവധി ശ്രമിച്ചെങ്കിലും ആ ജീവൻ രക്ഷിക്കാനായില്ല. തന്റെ മരണം ഒരു ബലിദാനമാണെന്നും അത് ഗംഗയുടെ പുനർജീവത്തിന് കാരണമാകുമെന്നും അദ്ദേഹം വിശ്വസിച്ചു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ വേർപാടിൽ പ്രധാനമന്ത്രി ഉൾപ്പെടെയുള്ള പ്രമുഖർ അനുശോചനം രേഖപ്പെടുത്തി. പരിസ്ഥിതിയോടുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ അഭിനിവേശം എക്കാലവും ഓർമ്മിക്കപ്പെടുമെന്ന് പ്രധാനമന്ത്രി ട്വീറ്റ് ചെയ്തു. എന്നാൽ ജീവിച്ചിരുന്നപ്പോൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കുകൾ കേൾക്കാൻ ഭരണകൂടം തയ്യാറായില്ല എന്നത് വലിയൊരു ദുരന്തമായി അവശേഷിക്കുന്നു.
മരണശേഷം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭൗതിക ദേഹത്തെച്ചൊല്ലി വലിയ തർക്കങ്ങൾ ഉടലെടുത്തു. തന്റെ ശരീരം പഠനത്തിനായി ആശുപത്രിക്ക് വിട്ടുനൽകണമെന്ന് അദ്ദേഹം നേരത്തെ എഴുതി നൽകിയിരുന്നു. എന്നാൽ ആചാരപ്രകാരം സംസ്കാരം നടത്തണമെന്ന് അദ്ദേഹത്തിന്റെ അനുയായികൾ ആവശ്യപ്പെട്ടു. ഈ തർക്കം ഉത്തരാഖണ്ഡ് ഹൈക്കോടതിയിലും പിന്നീട് സുപ്രീം കോടതിയിലുമെത്തി. ഒടുവിൽ ശരീരം ആശുപത്രിയിൽ സൂക്ഷിക്കാനും അനുയായികൾക്ക് പത്ത് ഞായറാഴ്ചകളിൽ ദർശനം അനുവദിക്കാനും കോടതി ഉത്തരവിട്ടു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ മരണം ഒരു കൊലപാതകമാണെന്ന് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആത്മീയ ഗുരു സ്വാമി അവിമുക്തേശ്വരാനന്ദ് ആരോപിച്ചു. ഈ വിവാദങ്ങൾക്കിടയിലും ഗംഗാ തീരത്ത് അദ്ദേഹം കൊളുത്തിയ പോരാട്ടത്തിന്റെ അഗ്നി അണയാതെ നിന്നു.
ജി.ഡി. അഗർവാളിന്റെ മരണം ഇന്ത്യയിലെ പരിസ്ഥിതി നിയമങ്ങളിലും നയങ്ങളിലും വലിയ ചർച്ചകൾക്ക് തുടക്കമിട്ടു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ സമരത്തെത്തുടർന്ന് ഗംഗയിലെ മിനിമം ജലപ്രവാഹത്തെക്കുറിച്ച് സർക്കാർ വിജ്ഞാപനം ഇറക്കി. എന്നാൽ അദ്ദേഹം ആവശ്യപ്പെട്ട ഗംഗാ സംരക്ഷണ നിയമം ഇന്നും പൂർണ്ണമായി നടപ്പിലാക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല. പരിസ്ഥിതിക്കും വികസനത്തിനുമിടയിൽ ഒരു മധ്യമാർഗ്ഗം കണ്ടെത്താൻ ഇന്ത്യൻ ഭരണകൂടം ഇന്നും കഷ്ടപ്പെടുകയാണ്. ഗംഗ ഇന്നും മലിനമായി ഒഴുകുമ്പോൾ, ആ ശാസ്ത്രജ്ഞന്റെ ത്യാഗം നമ്മെ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നത് പ്രകൃതിയെ മറന്നുള്ള വികസനം ആത്മഹത്യാപരമാണെന്നാണ്.
