പശ്ചിമ ബംഗാളിലെ ഗ്രാമീണ മേഖലകളിൽ ബംഗാളി വർഷാവസാനമായ ചൈത്ര മാസത്തിന്റെ (മാർച്ച് അന്ത്യം മുതൽ ഏപ്രിൽ വരെ) അവസാന വാരത്തിൽ ആഘോഷിക്കപ്പെടുന്ന ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട നാടോടി പർവ്വമാണ് ഗാജൻ മഹോത്സവം. ചാരക് പൂജയോടെ സമാപിക്കുന്ന ഈ ഉത്സവം പ്രധാനമായും കാർഷികവൃത്തിയും സാമൂഹിക ശ്രേണിയിലെ അടിച്ചമർത്തപ്പെട്ട അന്ത്യജ സമുദായങ്ങളുമായി (ഉദാഹരണത്തിന് ബഗ്ദി, ദോം, ഹരി, ബൗരി തുടങ്ങിയ പിന്നാക്ക വിഭാഗങ്ങൾ) നേരിട്ടോ അല്ലാതെയോ ബന്ധപ്പെട്ട ജനവിഭാഗങ്ങളുടെ പങ്കാളിത്തത്താൽ ശ്രദ്ധേയമാണ്.
ഔപചാരികമായ ചരിത്രപരമായ രേഖപ്പെടുത്തലുകൾക്കപ്പുറം, സാധാരണക്കാരായ മനുഷ്യരുടെ ദൈനംദിന ജീവിതവും പ്രാദേശിക വിശ്വാസങ്ങളും സമ്മേളിക്കുന്ന ഒരു സാമൂഹിക-സാംസ്കാരിക പ്രതിഭാസമായി ഗാജൻ നിലകൊള്ളുന്നു.
‘ഗ്രാമം’ എന്നർത്ഥം വരുന്ന ‘ഗ’ (ഗ്രാം), ‘ജനങ്ങൾ’ എന്നർത്ഥം വരുന്ന ‘ജൻ’ എന്നീ വാക്കുകൾ ചേർന്നാണ് ഗാജൻ എന്ന പദം രൂപപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്. തങ്ങളുടെ കൃഷിഭൂമിയിൽ സമൃദ്ധമായ മഴയും നല്ല വിളവും ലഭിക്കുന്നതിനായി വ്രതമെടുക്കുന്ന ഭക്തർ (‘ഭോക്ത’ അല്ലെങ്കിൽ ‘സന്യാസി’) പ്രതിദിനം 108 തവണ ശിവനാമം ജപിക്കുകയും “ദേബാദി ദേവ് മഹാദേവ്.. ഹര ഗൗരി.. ജയ് ശിവ്” എന്ന് ഉറക്കെ നിലവിളിച്ച് പ്രാർത്ഥിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
രണ്ട് മുതൽ ഏഴ് ദിവസം വരെ നീണ്ടുനിൽക്കുന്ന താത്കാലിക സന്യാസമാണ് ഭക്തർ ഈ ഉത്സവകാലത്ത് സ്വീകരിക്കുന്നത്. പ്രധാന പൂജാരിയായ ‘മൂൽ സന്യാസി’യുടെ നേതൃത്വത്തിൽ നടക്കുന്ന ‘ഉത്തി ദാൻ’ എന്ന പ്രാരംഭ അനുഷ്ഠാനത്തിലൂടെ സ്വന്തം ഗോത്രം ഉപേക്ഷിച്ച് ഭക്തർ ‘ശിവഗോത്രത്തിലേക്ക്’ പ്രവേശിക്കുകയും കഴുത്തിൽ പൂണൂൽ അണിയുകയും ചെയ്യുന്നു. വ്രതകാലത്ത് കിടക്കയിൽ ഉറങ്ങാതെ, മൺപാത്രങ്ങളിൽ (‘മൽസ’) എണ്ണയും മസാലയും ചേർക്കാതെ പാകം ചെയ്യുന്ന ‘ഹവിഷി’ ഭക്ഷണം മാത്രം ഒരു നേരം കഴിച്ച്, ആഹാരത്തിലും ശരീരത്തിലും കഠിനമായ അച്ചടക്കം പാലിച്ചാണ് ഇവർ ജീവിക്കുന്നത്.
ഗാജൻ ഉത്സവത്തിന്റെ ഏറ്റവും തീവ്രമായ ഘട്ടം പുലർച്ചെ നാലുമണിക്ക് ശിവക്ഷേത്രങ്ങളിൽ ആരംഭിക്കുന്ന ‘ബാൻ ഫോറ’ എന്ന ശാരീരിക പീഡന അനുഷ്ഠാനമാണ്. ഭക്തിയുടെയും ആത്മസമർപ്പണത്തിന്റെയും ഭാഗമായി ഭക്തർ തങ്ങളുടെ നാക്ക്, ചുണ്ടുകൾ, ചെവി, ശരീരം എന്നിവയിലൂടെ നീളമുള്ള ഇരുമ്പ് കമ്പികളും കൊളുത്തുകളും കുത്തിക്കയറ്റുന്നു. ശിവന്റെ വലിയ ഭക്തന്മാരായ നന്ദിയുടെയും ഭൃംഗിയുടെയും വേഷം കെട്ടിയ സന്യാസിമാർ മദ്ദളങ്ങളുടെയും ഗ്രാമീണ പാട്ടുകളുടെയും അകമ്പടിയോടെ ഗ്രാമങ്ങളിലൂടെ ഭ്രാന്തമായി നൃത്തം ചെയ്യുകയും നിലവിളിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
നാക്കിലൂടെയും ശരീരത്തിലൂടെയും ഇരുമ്പ് കമ്പികൾ തുളച്ചുകയറ്റിയ സന്യാസിമാർ സംഘങ്ങളായി ഗ്രാമവീഥികളിലൂടെ പരസ്പരം അഭിമുഖമായി അതിസാഹസികമായി നൃത്തം ചെയ്ത് ഓടുന്നു. അനുഷ്ഠാനം പൂർത്തിയാക്കി ക്ഷേത്രത്തിൽ തിരിച്ചെത്തുമ്പോൾ കമ്പികൾ ഊരിയെടുക്കുമ്പോൾ രക്തത്തുള്ളികൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുമെങ്കിലും ഇവർ യാതൊരുവിധ ആധുനിക മരുന്നുകളോ ആന്റിസെപ്റ്റിക്കുകളോ ഉപയോഗിക്കാറില്ല. പകരം, പ്രാദേശികമായി ലഭിക്കുന്ന ‘കാള പുഷ്പ’ (കാളോ പുഷ്പോ) എന്ന ഇല വായിൽ ചവച്ചരച്ച് രക്തസ്രാവം നിർത്തുകയും വേദന ശമിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; രണ്ടു മൂന്ന് ദിവസത്തിനുള്ളിൽ ഈ മുറിവുകൾ പൂർണ്ണമായും സുഖപ്പെടാറുണ്ട്.
ഉച്ചയോടെ ആരംഭിക്കുന്ന ചാരക് പൂജയുടെ ഭാഗമായി ഭക്തർ മരക്കുരിശുകളിലോ മൂർച്ചയുള്ള ഇരുമ്പ് ആണികളും വാളുകളും തറച്ച പ്ലൈവുഡ് ബോർഡുകളിലോ കിടന്ന് തങ്ങളെത്തന്നെ ക്രൂശീകരണത്തിന് (Crucifixion) വിധേയരാക്കുന്നു. ആണികളിൽ കിടക്കുന്ന ഭക്തരെ കയറുകൊണ്ട് വലിഞ്ഞുമുറുക്കി സൈക്കിൾ വാനുകളിൽ കയറ്റി ഗ്രാമത്തിലെ ശിവക്ഷേത്രങ്ങൾക്ക് ചുറ്റും ഭ്രാന്തമായ ആവേശത്തോടെ പ്രകടനമായി കൊണ്ടുപോകുന്നു. ശരീര വേദനയിലൂടെയും മുറിവുകളിലൂടെയും ദൈവത്തിലേക്ക് അടുക്കാൻ സാധിക്കുമെന്നാണ് ഇവിടുത്തെ ഭക്തർ ഉറച്ചുവിശ്വസിക്കുന്നത്.
ഗാജൻ ഉത്സവത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഭയാനകവും വിചിത്രവുമായ മറ്റൊരു ആചാരമാണ് ബർദ്ധമാൻ ജില്ലയിലെ വിദൂര ഗ്രാമങ്ങളിൽ നടക്കുന്ന ‘മരണവുമായുള്ള നൃത്തം’ (Dance of the Dead). ഗ്രാമത്തിലെ ഇരുപതോളം വരുന്ന ചെറുപ്പക്കാരായ സന്യാസിമാർ ശ്മശാനങ്ങളിൽ നിന്ന് കൊണ്ടു വരുന്ന മനുഷ്യന്റെ തലയോട്ടികളും മൃതദേഹങ്ങളുമായി തെരുവുകളിൽ പരസ്യമായി നൃത്തം ചെയ്യുന്നു. ശ്മശാനങ്ങളിൽ നിന്ന് കൂടുതൽ തലയോട്ടികൾ ശേഖരിച്ച് കൊണ്ടുവരുന്നത് ഗ്രാമത്തിന് വരുംവർഷത്തിൽ ഐശ്വര്യവും സംരക്ഷണവും നൽകുമെന്നാണ് ഇവരുടെ പരമ്പരാഗത വിശ്വാസം.
സാമ്പത്തിക ബുദ്ധിമുട്ടുകൾ മൂലം ശവദാഹം നടത്താൻ സാധിക്കാതെ കുഴിച്ചിട്ട പ്രായപൂർത്തിയായവരുടെയോ കുട്ടികളുടെയോ മൃതദേഹങ്ങളിൽ നിന്നാണ് ഇവർ ഈ തലയോട്ടികൾ ശേഖരിക്കുന്നത്. ഉത്സവത്തിന് ഒന്നോ രണ്ടോ മാസം മുമ്പ് ശ്മശാനങ്ങളിൽ നിന്ന് വെട്ടിയെടുക്കുന്ന ഈ തലയോട്ടികൾ ഗ്രാമത്തിന് സമീപമുള്ള രഹസ്യ സങ്കേതങ്ങളിൽ ഒളിപ്പിച്ചുവെക്കാറാണ് പതിവ്. ഗാജൻ ഉത്സവത്തിലെ നൃത്തത്തിനുശേഷം ഈ തലയോട്ടികൾ വീണ്ടും ശ്മശാനങ്ങളിൽ കുഴിച്ചിടുകയും അടുത്ത വർഷത്തെ ഉത്സവത്തിനായി പുനർനിർമ്മിച്ചെടുക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
ശരീരത്തിൽ ഇരുമ്പ് കമ്പികൾ കുത്തിക്കയറ്റുന്നത് ഭൂമിയെ ഉഴുന്നതിനെയും, കമ്പികളിൽ തൂങ്ങി ആടുന്നത് ഗർഭധാരണത്തെയും, വാളുകളിലും ആണികളിലും ചാടുന്ന (‘കട്ട ജാപ്’, ‘ബോട്ടി ജാപ്’) രക്ത ചിതറൽ ആർത്തവത്തെയും ഭൂമിയുടെ പുനരുൽപാദന ശക്തിയെയുമാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. ഇതോടൊപ്പം ശിവന്റെയും പാർവ്വതിയുടെയും (പുരുഷന്റെയും പ്രകൃതിയുടെയും) വിശുദ്ധമായ വിവാഹത്തെ അനുസ്മരിക്കുന്നതിലൂടെ പ്രകൃതിയും മനുഷ്യനും തമ്മിലുള്ള സമതുലിതാവസ്ഥ നിലനിർത്തപ്പെടുന്നു.
ഗാജൻ ഉത്സവക്കാലത്ത് കിഴക്കൻ ഇന്ത്യയിൽ അരങ്ങേറുന്ന മറ്റൊരു പ്രശസ്തമായ അർദ്ധ-ശാസ്ത്രീയ അങ്കനൃത്ത രൂപമാണ് ഛൗ (Chhau). പശ്ചിമ ബംഗാളിലെ പുരുളിയ, ഝാർഖണ്ഡിലെ സെരൈക്കെല്ല, ഒഡീഷയിലെ മയൂർഭഞ്ജ് എന്നിങ്ങനെ മൂന്ന് വ്യത്യസ്ത ശൈലികളിൽ അവതരിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന ഈ യുദ്ധനൃത്തം രാമായണം, മഹാഭാരതം, പുരാണങ്ങൾ എന്നിവയിലെ കഥകളെ ആസ്പദമാക്കിയുള്ളതാണ്. യുനെസ്കോയുടെ (UNESCO) അമൂർത്ത സാംസ്കാരിക പൈതൃക പട്ടികയിൽ ഇടംപിടിച്ച പുരുളിയ ഛൗ നൃത്തത്തിൽ അഭിനേതാക്കൾ വർണ്ണാഭമായ മുഖംമൂടികളും ആയോധനകലകളുടെ ചുവടുകളും ഉപയോഗിച്ച് കഥാപാത്രങ്ങളെ ജീവസ്സുറ്റതാക്കുന്നു.
പുരുളിയയിലെ സൂത്രധാർ സമുദായത്തിൽപ്പെട്ട കലാകാരന്മാരാണ് കളിമണ്ണും തുണിയും കടലാസും ഉപയോഗിച്ച് ആർഷമായ ഛൗ മുഖംമൂടികൾ നിർമ്മിക്കുന്നത്. ഇതിനുപുറമേ, മാൽഡ ജില്ലയിൽ പ്രചാരത്തിലുള്ള ഗംഭീര (Gombhira) എന്ന നാടോടി നൃത്തരൂപത്തിൽ മുത്തശ്ശന്റെയും പേരക്കുട്ടിയുടെയും വേഷമണിഞ്ഞ രണ്ടുപേർ വേപ്പുമരത്തിലോ അത്തിമരത്തിലോ തീർത്ത മുഖംമൂടികളണിഞ്ഞ് സാമൂഹിക-രാഷ്ട്രീയ അസമത്വങ്ങളെയും ഭരണാധികാരികളെയും രൂക്ഷമായ പരിഹാസ ശരങ്ങളിലൂടെ വിചാരണ ചെയ്യുന്നു.
ഹൗറ ജില്ലയിൽ ഗാജൻ ഉത്സവത്തിന്റെ അവസാന നാളിൽ അവതരിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന കാളികാപാടഡി (Kalikapatadi) എന്ന നാടോടി നൃത്തം കാളിദേവിയുടെ കോപവും തിന്മയുടെ സംഹാരവും ശിവന്റെ ശാന്തീകരണവുമാണ് പ്രമേയമാക്കുന്നത്. ബ്രാഹ്മണ മേധാവിത്വത്തിനും ക്ഷേത്ര പുരോഹിതന്മാരുടെ മധ്യസ്ഥതയ്ക്കുമപ്പുറം അടിച്ചമർത്തപ്പെട്ട ജനവിഭാഗങ്ങൾ തങ്ങളുടെ ശരീരത്തെയും ഭക്തിയെയും സ്വയം അർപ്പണങ്ങളാക്കി മാറ്റുന്നതാണ് ബംഗാളി നാടോടി സംസ്കാരം.
