ഇന്ത്യൻ രാഷ്ട്രീയത്തിലെ ഏറ്റവും ശ്രദ്ധേയമായ വ്യക്തിത്വങ്ങളിലൊന്നാണ് സോണിയ ഗാന്ധി. ഇറ്റലിയിൽ ജനിച്ച് ഇന്ത്യയിലെത്തിയ അവർ, ഒരുകാലത്ത് രാഷ്ട്രീയത്തിൽനിന്ന് അകന്നുനിന്ന കുടുംബനാഥയായിരുന്നു. പിന്നീട് രാജ്യത്തെ ഏറ്റവും വലിയ രാഷ്ട്രീയ പാർട്ടികളിലൊന്നായ കോൺഗ്രസിന്റെ അധികാരകേന്ദ്രമായി മാറി. ആ ജീവിതയാത്രയിലെ അനുഭവങ്ങളും ഉയർച്ചതാഴ്ചകളും തുറന്നുപറയുന്ന ആത്മകഥയാണ് ഇപ്പോൾ ചർച്ചയാകുന്നത്. ‘ബിലോങ്ങിംഗ്: എ ജേർണി ഓഫ് ലവ്’ എന്ന പേരിലുള്ള പുസ്തകം നവംബർ 10ന് പുറത്തിറങ്ങാനിരിക്കുകയാണ്.
പുസ്തകത്തിന്റെ വരവിന് മുന്നോടിയായി സോണിയ ഗാന്ധി ആദ്യമായി ഇൻസ്റ്റഗ്രാം, എക്സ്, ഫേസ്ബുക്ക് അക്കൗണ്ടുകൾ ആരംഭിച്ചതും ശ്രദ്ധേയമായി. പുസ്തകത്തിലെ ചില അനുഭവങ്ങളും ഓർമകളും സമൂഹമാധ്യമങ്ങളിലൂടെ പങ്കുവെക്കാനാണ് നീക്കം. 80 വയസ്സുകാരിയായ സോണിയയുടെ ആത്മകഥ രാഷ്ട്രീയ ലോകത്ത് വലിയ ചർച്ചകൾക്ക് വഴിവെക്കുമെന്നാണ് വിലയിരുത്തൽ.
1968ൽ രാജീവ് ഗാന്ധിയെ വിവാഹം കഴിച്ച് ഇന്ത്യയിലെത്തിയ സോണിയ, പിന്നീട് ഈ രാജ്യത്തെ സ്വന്തം വീടായി സ്വീകരിച്ചു. ആറു പതിറ്റാണ്ടിനടുത്തുള്ള ജീവിതത്തിനിടെ ഇന്ത്യൻ രാഷ്ട്രീയത്തിലെ നിർണായക സംഭവങ്ങൾക്കും വ്യക്തിപരമായ വലിയ ദുരന്തങ്ങൾക്കും അവർ സാക്ഷിയായി. 1984ൽ അമ്മായിയമ്മയും മുൻ പ്രധാനമന്ത്രിയുമായ ഇന്ദിരാഗാന്ധിയുടെ വധവും 1991ൽ ഭർത്താവ് രാജീവ് ഗാന്ധിയുടെ കൊലപാതകവും അവരുടെ ജീവിതത്തിലെ നിർണായക വഴിത്തിരിവുകളായിരുന്നു.
2012ൽ ഫോർബ്സ് മാസിക ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും സ്വാധീനമുള്ള ആറാമത്തെ വനിതയായി സോണിയ ഗാന്ധിയെ തിരഞ്ഞെടുത്തിരുന്നു. കോൺഗ്രസിനുള്ളിലെ പ്രതിസന്ധികളിൽ ഇടപെട്ട് പരിഹാരമുണ്ടാക്കുന്ന നേതാവെന്ന നിലയിലും അവർ ശ്രദ്ധിക്കപ്പെട്ടു. മമത ബാനർജി, ലാലു പ്രസാദ് യാദവ്, മായാവതി തുടങ്ങിയ വിവിധ രാഷ്ട്രീയ നേതാക്കളുമായി ബന്ധം സ്ഥാപിക്കാനും അന്തരിച്ച മുൻ പ്രധാനമന്ത്രി അടൽ ബിഹാരി വാജ്‌പേയിയുമായി സൗഹൃദം നിലനിർത്താനും സോണിയയ്ക്ക് കഴിഞ്ഞിരുന്നു. കോൺഗ്രസ് നേതൃത്വം നൽകിയ യുപിഎ സർക്കാരും അതിനെ പിന്തുണച്ച ഇടതുപക്ഷ പാർട്ടികളും തമ്മിലുള്ള അഭിപ്രായവ്യത്യാസങ്ങൾ പരിഹരിക്കുന്നതിലും അവർ നിർണായക പങ്കുവഹിച്ചു.
പ്രധാനമന്ത്രി പദത്തോട് പറഞ്ഞ ‘ഇല്ല’
സോണിയ ഗാന്ധിയുടെ രാഷ്ട്രീയ ജീവിതത്തിലെ ഏറ്റവും ശ്രദ്ധേയമായ അധ്യായങ്ങളിലൊന്നാണ് 2004ലെ പ്രധാനമന്ത്രി പദം നിരസിച്ച തീരുമാനം. ലോക്‌സഭാ തിരഞ്ഞെടുപ്പിൽ കോൺഗ്രസ് നേതൃത്വത്തിലുള്ള യുപിഎ അധികാരത്തിലെത്തിയതോടെ പ്രധാനമന്ത്രിയാകാനുള്ള അവസരം സോണിയയ്ക്ക് മുന്നിലെത്തി. കോൺഗ്രസ് പാർലമെന്ററി പാർട്ടി അവരെ നേതാവായി തിരഞ്ഞെടുത്തു. എന്നാൽ പ്രധാനമന്ത്രി പദം ഏറ്റെടുക്കാൻ അവർ തയ്യാറായില്ല. പകരം ഡോ. മൻമോഹൻ സിങ്ങിനെ പ്രധാനമന്ത്രിയായി നിർദേശിച്ചു.
പ്രധാനമന്ത്രി പദം നിരസിച്ച ഇന്ത്യയിലെ അപൂർവ രാഷ്ട്രീയ നേതാക്കളുടെ നിരയിലാണ് സോണിയയുടെ സ്ഥാനം. 1996ൽ പ്രധാനമന്ത്രി പദം വാഗ്ദാനം ചെയ്യപ്പെട്ടെങ്കിലും സിപിഐഎം പൊളിറ്റ്ബ്യൂറോയുടെ നിലപാടിനെത്തുടർന്ന് അവസരം നഷ്ടപ്പെട്ട ജ്യോതി ബസുവും മുൻ പ്രധാനമന്ത്രി വി.പി. സിങ്ങും ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ഓർമിക്കപ്പെടുന്നവരാണ്. സോണിയയുടെ തീരുമാനത്തിന് പിന്നിലെ കാരണങ്ങളെക്കുറിച്ച് പലവിധ വ്യാഖ്യാനങ്ങൾ ഉണ്ടായിട്ടുണ്ട്. പ്രധാനമന്ത്രി പദം സ്വീകരിച്ചിരുന്നെങ്കിൽ അവരുടെ സുരക്ഷയ്ക്ക് ഭീഷണിയുണ്ടാകുമെന്ന ആശങ്ക രാഹുൽ ഗാന്ധിക്കുണ്ടായിരുന്നുവെന്ന് മുൻ കേന്ദ്രമന്ത്രി നട്‌വർ സിങ് തന്റെ ആത്മകഥയിൽ പരാമർശിച്ചിരുന്നു.
പ്രധാനമന്ത്രി പദം നിരസിച്ച തീരുമാനം സോണിയയ്ക്ക് രാഷ്ട്രീയമായി വലിയ സ്വീകാര്യത നേടിക്കൊടുത്തുവെന്നാണ് പല നിരീക്ഷകരുടെയും വിലയിരുത്തൽ. അധികാരസ്ഥാനത്തിരിക്കാതെ തന്നെ സർക്കാരിന്റെയും പാർട്ടിയുടെയും പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ നിർണായക സ്വാധീനം ചെലുത്താൻ അവർക്ക് കഴിഞ്ഞു.
മൂന്ന് പ്രധാനമന്ത്രിമാരുടെ കാലത്തെ സ്വാധീനം
സോണിയ ഗാന്ധിയുടെ രാഷ്ട്രീയ സ്വാധീനം രാജീവ് ഗാന്ധിയുടെ ഭരണകാലത്ത് മാത്രം ഒതുങ്ങിയിരുന്നില്ല. പി.വി. നരസിംഹറാവുവിന്റെയും ഡോ. മൻമോഹൻ സിങ്ങിന്റെയും ഭരണകാലത്തും അവർ രാഷ്ട്രീയ രംഗത്ത് ശ്രദ്ധേയ സാന്നിധ്യമായി തുടർന്നു. രാജീവ് ഗാന്ധി പ്രധാനമന്ത്രിയായിരുന്ന 1984–89 കാലഘട്ടം, നരസിംഹറാവുവിന്റെ 1991–96 ഭരണകാലം, മൻമോഹൻ സിങ്ങിന്റെ 2004–14 കാലയളവ് എന്നിവയിലെ നിർണായക രാഷ്ട്രീയ മാറ്റങ്ങൾക്ക് അവർ സാക്ഷിയായി.
മണ്ഡൽ കമ്മീഷൻ നടപ്പാക്കൽ, അയോധ്യയിലെ രാമജന്മഭൂമി തർക്കം, കശ്മീർ-പഞ്ചാബ് സംഘർഷങ്ങൾ, സാമ്പത്തിക ഉദാരവൽക്കരണം തുടങ്ങിയ സംഭവങ്ങൾ ഇന്ത്യൻ രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ ഗതിമാറ്റിയ കാലഘട്ടമായിരുന്നു അത്. കോൺഗ്രസിന്റെ വളർച്ചയും തളർച്ചയും ഈ കാലയളവിൽ അവർ നേരിട്ടു. രാജീവ് ഗാന്ധിയുടെ കാലത്ത് 414 ലോക്‌സഭാ സീറ്റുകൾ നേടിയിരുന്ന പാർട്ടി, പിന്നീട് സഖ്യരാഷ്ട്രീയത്തെ ആശ്രയിക്കേണ്ട അവസ്ഥയിലേക്ക് മാറി. 2014ൽ നരേന്ദ്ര മോദിയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ ബിജെപി അധികാരത്തിലെത്തിയതോടെ കോൺഗ്രസിന്റെ രാഷ്ട്രീയ സ്വാധീനം കൂടുതൽ കുറഞ്ഞു.
കോൺഗ്രസിന്റെ തിരിച്ചുവരവും നീണ്ട അധ്യക്ഷപദവും
കോൺഗ്രസ് രാഷ്ട്രീയമായി ദുർബലമായിരുന്ന 1997ലാണ് സോണിയ ഗാന്ധി സജീവ രാഷ്ട്രീയത്തിലേക്ക് കടന്നുവന്നത്. 1998ൽ പാർട്ടി അധ്യക്ഷസ്ഥാനം ഏറ്റെടുത്ത അവർ, 2004ലെ ലോക്‌സഭാ തിരഞ്ഞെടുപ്പിൽ കോൺഗ്രസിനെ അധികാരത്തിലെത്തിക്കുന്നതിൽ പ്രധാന പങ്കുവഹിച്ചു. പിന്നീട് 2009ൽ വീണ്ടും യുപിഎ സർക്കാർ അധികാരത്തിലെത്തിയപ്പോഴും പാർട്ടിയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ സോണിയയായിരുന്നു.
വിവരാവകാശ നിയമം, മഹാത്മാഗാന്ധി ദേശീയ ഗ്രാമീണ തൊഴിലുറപ്പ് നിയമം തുടങ്ങിയ അവകാശാധിഷ്ഠിത പദ്ധതികൾക്ക് പിന്തുണ നൽകുന്നതിൽ സോണിയയുടെ ഇടപെടൽ ശ്രദ്ധിക്കപ്പെട്ടു. ബാബറി മസ്ജിദ് തകർക്കപ്പെട്ടതിനെത്തുടർന്ന് കോൺഗ്രസിൽനിന്ന് അകന്ന ന്യൂനപക്ഷ വിഭാഗങ്ങളുടെ വിശ്വാസം വീണ്ടെടുക്കാനുള്ള ശ്രമങ്ങളിലും അവർ പങ്കാളിയായി. എന്നാൽ മാറിവന്ന രാഷ്ട്രീയ സാഹചര്യങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് പാർട്ടിയെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാനും ഹിന്ദു വോട്ടർമാരുടെ മാറുന്ന നിലപാടുകൾ തിരിച്ചറിയാനും കോൺഗ്രസിന് കഴിഞ്ഞില്ലെന്ന വിമർശനവും ഉയർന്നു.
22 വർഷത്തോളം കോൺഗ്രസ് അധ്യക്ഷയായി പ്രവർത്തിച്ച സോണിയ ഗാന്ധി പാർട്ടിയുടെ ചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും ദീർഘകാലം അധ്യക്ഷപദം വഹിച്ച നേതാക്കളിലൊരാളായി. സ്വാതന്ത്ര്യസമര കാലഘട്ടത്തിലെയും അതിനുശേഷമുള്ളതുമായ നിരവധി പ്രമുഖ നേതാക്കൾ നേതൃത്വം നൽകിയ പാർട്ടിയെ രണ്ട് പതിറ്റാണ്ടിലേറെ നയിച്ചത് അവരുടെ രാഷ്ട്രീയ ജീവിതത്തിലെ പ്രധാന നേട്ടങ്ങളിലൊന്നാണ്.
‘പുറത്തുകാരി’യിൽ നിന്ന് പാർട്ടിയുടെ കേന്ദ്രത്തിലേക്ക്
രാജീവ് ഗാന്ധിയുടെ വധത്തിനുശേഷം കോൺഗ്രസിനെ നയിക്കാൻ സോണിയയോട് പല നേതാക്കളും ആവശ്യപ്പെട്ടിരുന്നു. എന്നാൽ സജീവ രാഷ്ട്രീയത്തിലേക്ക് കടക്കാൻ അവർ ആദ്യം തയ്യാറായിരുന്നില്ല. പിന്നീട് പാർട്ടിയിൽ പ്രവേശിച്ച സോണിയ, ഏതാനും വർഷങ്ങൾക്കുള്ളിൽ തന്നെ കോൺഗ്രസിന്റെ നേതൃത്വത്തിലെത്തി. അന്നത്തെ പാർട്ടി അധ്യക്ഷൻ സീതാറാം കേസരിയുടെ സ്ഥാനമാറ്റവും സോണിയയുടെ ഉയർച്ചയിലെ നിർണായക ഘട്ടമായി.
നെഹ്‌റു-ഗാന്ധി കുടുംബത്തിന്റെ പാരമ്പര്യം, കുടുംബാധിപത്യ ആരോപണങ്ങൾ, രാഷ്ട്രീയത്തിലെ അധികാരസ്വാധീനം തുടങ്ങിയ വിഷയങ്ങളും ആത്മകഥയിൽ ചർച്ചയാകുമെന്നാണ് പ്രതീക്ഷ. കുടുംബത്തിന്റെ പൈതൃകത്തിന്റെ സംരക്ഷകയായി സോണിയയെ പലരും കാണുമ്പോഴും, നെഹ്‌റുവിനെപ്പോലെ ജന്മനാ രാഷ്ട്രീയ പാരമ്പര്യം ലഭിച്ച ഒരാളല്ല താനെന്ന തിരിച്ചറിവ് അവർക്കുണ്ടായിരുന്നുവെന്ന വിലയിരുത്തലും ഉയർന്നിട്ടുണ്ട്.
ഇന്ത്യയിലെത്തി ഒരു രാഷ്ട്രീയ കുടുംബത്തിന്റെ ഭാഗമായിത്തീർന്ന സ്ത്രീ, രാഷ്ട്രീയത്തിൽനിന്ന് അകന്നുനിൽക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചിട്ടും പിന്നീട് രാജ്യത്തെ നിർണായക രാഷ്ട്രീയ ശക്തികളിലൊന്നായി മാറിയതെങ്ങനെയെന്നതാണ് ഈ ജീവിതകഥയിലെ പ്രധാന കൗതുകം. രാജീവ് ഗാന്ധിയുമായുള്ള പ്രണയവും വിവാഹവും മുതൽ വ്യക്തിപരമായ നഷ്ടങ്ങൾ, കോൺഗ്രസിന്റെ അധികാരത്തിലേക്കുള്ള തിരിച്ചുവരവ്, പ്രധാനമന്ത്രി പദം നിരസിച്ച തീരുമാനം, പാർട്ടിക്കുള്ളിലെ അധികാരബന്ധങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം പുസ്തകത്തിൽ എങ്ങനെ പ്രതിഫലിക്കുമെന്ന ആകാംക്ഷയിലാണ് രാഷ്ട്രീയ നിരീക്ഷകരും വായനക്കാരും.
