രാജസ്ഥാനിലെ വിശാലമായ താർ മരുഭൂമിയുടെ ഹൃദയഭാഗത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ജയ്സാൽമീർ ഇന്ത്യയിലെ ഏറ്റവും വ്യത്യസ്തമായ നഗരങ്ങളിലൊന്നാണ്. ചരിത്രവും ശില്പകലയും പ്രകൃതിയും ഒത്തുചേരുന്ന ഈ നഗരം ലോകമെമ്പാടുമുള്ള സഞ്ചാരികളെ ആകർഷിക്കുന്ന പ്രധാന വിനോദസഞ്ചാര കേന്ദ്രമാണ്. ‘ഇന്ത്യയുടെ സുവർണ്ണ നഗരം’ എന്ന വിശേഷണം നേടിയ ജയ്സാൽമീറിന് സ്വർണ്ണ ഖനികളോ സ്വർണ്ണ സമ്പത്തോ ഇല്ല. എന്നാൽ സൂര്യപ്രകാശത്തിൽ സ്വർണ്ണനിറം ചൊരിയുന്ന അതിന്റെ നിർമിതികളാണ് ഈ നഗരത്തെ വേറിട്ടുനിർത്തുന്നത്.
ജയ്സാൽമീറിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ പ്രത്യേകത അവിടെയുള്ള മഞ്ഞ മണൽക്കല്ലുകളാണ്. നഗരത്തിലെ കോട്ടകൾ, കൊട്ടാരങ്ങൾ, ഹവേലികൾ, ക്ഷേത്രങ്ങൾ തുടങ്ങി ഭൂരിഭാഗം ചരിത്ര നിർമിതികളും ഈ കല്ലുകൾ ഉപയോഗിച്ചാണ് നിർമ്മിച്ചിരിക്കുന്നത്. പ്രഭാതത്തിലും സന്ധ്യാസമയത്തും സൂര്യകിരണങ്ങൾ ഈ കെട്ടിടങ്ങളിൽ പതിക്കുമ്പോൾ അവ സ്വർണ്ണം പോലെ തിളങ്ങുന്നതായി തോന്നും. ഈ അപൂർവ കാഴ്ചയാണ് ജയ്സാൽമീറിന് ‘ഗോൾഡൻ സിറ്റി’ എന്ന വിശേഷണം സമ്മാനിച്ചത്.
ജയ്സാൽമീറിന്റെ പ്രധാന ആകർഷണമാണ് ‘സോണാർ കില്ല’ എന്നറിയപ്പെടുന്ന ജയ്സാൽമീർ കോട്ട. 1156-ൽ രജ്പുത് ഭരണാധികാരിയായ റാവൽ ജൈസാൽ നിർമിച്ച ഈ കോട്ട ലോകത്തിലെ അപൂർവമായ ‘ജീവിക്കുന്ന കോട്ടകളിൽ’ ഒന്നാണ്. നിരവധി ചരിത്ര കോട്ടകൾ ഇന്ന് സ്മാരകങ്ങളായി മാത്രം നിലനിൽക്കുമ്പോൾ, ജയ്സാൽമീർ കോട്ടയ്ക്കുള്ളിൽ ഇന്നും ആളുകൾ താമസിക്കുന്നു. വീടുകളും ക്ഷേത്രങ്ങളും കടകളും ചെറുകിട വ്യാപാര സ്ഥാപനങ്ങളും കോട്ടയുടെ ഭാഗമായാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഇത് ഒരു ചരിത്ര സ്മാരകമെന്നതിലുപരി ജീവനുള്ള ഒരു പൈതൃക നഗരവുമാണ്.
വിനോദസഞ്ചാരികളുടെ പ്രിയകേന്ദ്രമാകുന്നതിന് ഏറെ മുമ്പ് തന്നെ ജയ്സാൽമീർ ഒരു പ്രധാന വ്യാപാര നഗരമായിരുന്നു. ഇന്ത്യയെ പശ്ചിമേഷ്യയുമായി ബന്ധിപ്പിച്ചിരുന്ന പുരാതന വ്യാപാര പാതകളിലെ നിർണായക ഇടത്താവളമായിരുന്നു ഈ നഗരം. വ്യാപാരികളും തീർഥാടകരും സഞ്ചാരികളും ഇവിടെ എത്തിച്ചേരുന്നതിനാൽ വിവിധ സംസ്കാരങ്ങളും ആചാരങ്ങളും ജയ്സാൽമീറിൽ സംഗമിച്ചു. അതിന്റെ സ്വാധീനം ഇന്നും നഗരത്തിന്റെ ജീവിതരീതിയിലും ശില്പകലയിലും കാണാം.
കോട്ടകളും കൊട്ടാരങ്ങളും മാത്രമല്ല, സമ്പന്നമായ രാജസ്ഥാനി സംസ്കാരവും ജയ്സാൽമീറിന്റെ മുഖമുദ്രയാണ്. നാടോടി സംഗീതം, പരമ്പരാഗത കലാരൂപങ്ങൾ, കൈത്തറി ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ, വർണാഭമായ ഉത്സവങ്ങൾ, മരുഭൂമിയിലെ ജീവിതരീതി എന്നിവ നഗരത്തിന്റെ പ്രത്യേകതകളാണ്. ഇടുങ്ങിയ വഴികളും കൊത്തുപണികളാൽ അലങ്കരിച്ച ഹവേലികളും നൂറ്റാണ്ടുകൾ പഴക്കമുള്ള സ്മാരകങ്ങളും പഴയകാലത്തിന്റെ കഥകൾ ഇന്നും പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു.
ചരിത്രത്തിന്റെ ഗാംഭീര്യവും മരുഭൂമിയുടെ സൗന്ദര്യവും ഒരുമിച്ച് അനുഭവിക്കാനാഗ്രഹിക്കുന്നവർക്ക് ജയ്സാൽമീർ ഒരു നഗരം മാത്രമല്ല, കാലത്തെ പിന്നോട്ടു കൊണ്ടുപോകുന്ന ഒരു യാത്ര കൂടിയാണ്.
